۞ S Ə S ۞

SAİB TƏBRİZİ HAQQINDA DƏYƏRLİ KİTAB

2011-04-20T06:20:00.004+05:00

Bu yaxınlarda Tehrandakı «Donyaye-nou» nəşriyyatında «Saeb Təbrizi: şaere-vəsiməşrəb» (“Saib Təbrizi: geniş təbiətli şair”) adlı məqalələr məcmuəsi çapdan çıxmışdır. Kitabın tərtibçisi Almaniyada yaşayan soydaşımız, əslən Təbrizdən olan tədqiqatçı Məhəmmədəli Hüseynidir. Azərbaycan (əski əlifba ilə) və fars dillərində məqalələrin yer aldığı topluda azərbaycanca yazıların bir qismi farscaya çevrilmişdir ki, bu da kitabın daha geniş dairədə yayılmasına şərait yaradır.
Tanınmış İran alimi Əhməd Gülçini-Məaninin, filologiya elmləri doktoru Qafar Kəndlinin, məşhur türkoloq və iranşünas Turxan Gəncəyinin məqalələri Saib Təbrizinin dövrü, həyatı, yaradıcılığı və ədəbi irsinin nəşri ilə bağlı önəmli məqamlara işıq salır.
Topluya daxil edilmiş iki tarixi sənəd – şərabın qadağan edilməsi ilə əlaqədar Saibin II Şah Abbasa yazdığı etiraz məktubu və Həkim Şəfayinin Saibə ünvanladığı məktub şairin həyat və şəxsiyyətinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Saibin ana dilindəki əsərlərinin Məhəmmədəli Hüseyni tərəfindən tərtib edilmiş elmi-tənqidi mətni, eləcə də Cavad Kənarəçi Azərin şairin müəyyən beytlərinə yazdığı şərhlər də məcmuəyə daxil edilmişdir.
Böyük bəstəkarmız Tofiq Quliyevin Saibin qəzəllərinə yazdığı iki mahnının notları, şairin istedadlı rəssam Əyyub İmdadiyan tərəfindən çəkilmiş portreti də sözügedən toplunun diqqətəlayiq cəhətlərindəndir.
Kitabda həmçinin AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu İran filologiyası şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Məsiağa Məhəmmədinin “Hind üslubunun ideoloji əsası” adlı iri həcmli məqaləsi yer almışdır. Məqalə fars dilinə şair və araşdırıcı Şəhruz Rəşid tərəfindən tərcümə olunmuşdur. Tərtibçi bu məqaləni oxuculara təqdim edərkən yazır: “1994-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası tərəfindən “Saib Təbrizi və farsdilli poeziyada hind üslubu” adlı kitabın çapdan buraxılması Şimali Azərbaycanda yeni saibşünaslıqla əlaqədə bir əlamətdar hadisədir... Məsiağa Məhəmmədinin apardığı bu elmi-tədqiqat əsərində ilk dəfə olaraq hind üslubunun təkamül mərhələləri, onun ideoloji və estetik əsası müəyyən edilir... İran saibşünaslarına rəğmən, Məsiağa Məhəmmədi hind üslubunda yazıb-yaradan şairlərin şeirində təkrar-təkrar işlənən “vosəte-məşrəb” termini üzərində ciddi dayanmaq və onu təhlil etmək zərurətini dərk etmişdir”.
Bütövlükdə böyük şairimizin həyat və yaradıcılığına dair dəyərli yazıların toplandığı bu kitab saibşünaslığın ən son nailiyyətlərini əks etdirmək baxımından maraq doğurur.

Vüqar Məmmədov,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

“Azərbaycan şərqşünaslığı” jurnalı, № 5

Yeni kitabım: “ŞƏMS VƏ MÖVLANA”

2010-06-27T07:17:00.003+05:00

Bu günlərdə “Nurlan” nəşriyyatında mənim “Şəms və Mövlana” adlı yeni kitabım çapdan çıxmışdır. Unudulmaz dostum və həmkarım, görkəmli Azərbaycan yazıçısı Əlibala Hacızadənin işıqlı xatirəsinə həsr olunmuş bu kitaba sufizmin və bütövlükdə Şərq bədii-fəlsəfi düşüncəsinin ən parlaq simalarından olan Şəms Təbrizi və Mövlana Cəlaləddin Rumi haqqında məqalələrim, eləcə də onların yaradıcılığından tərcümələrim daxil edilmişdir.
Məqalələrdə Azərbaycan şərqşünaslığı və ədəbiyyatşünaslığında ilk dəfə olaraq, Şəms Təbrizinin gerçək şəxsiyyəti və düşüncələri üzərinə işıq salınmış, onun bioqrafiyasının bəzi qaranlıq və mübahisəli məqamlarına aydınlıq gətirilməsinə, eləcə də Mövlananın irəli sürdüyü fəlsəfi-ictimai təlimin yığcam və anlaşıqlı şərhinin verilməsinə çalışılmışdır. Kitabda yer almış və orijinaldan edilmiş tərcümələr Azərbaycan oxucusuna ilk dəfə təqdim olunur.

Kitabın elmi redaktoru filologiya elmləri namizədi Səadət Şıxıyeva, ön sözün müəllifi filologiya elmləri doktoru Cavanşir Yusiflidir.

“ÜRƏYİMDƏ HƏSRƏT YÜKÜ...”

2010-03-12T10:45:00.003+04:00

Dərd adamı şair eləyir. Həyatdan vaxtsız getmiş mərd və xeyirxah insan Nizami Məmmədcanlının vəfatından bir müddət əvvəl işıq üzü görmüş “Yenidən bir ömür yaşaya bilsəm” adlı kitabını vərəqlədikcə, buna bir daha əmin olursan...

Nizami müəllim, şübhəsiz, heç bir ədəbi iddiası olmayan şəxsiyyət idi. Tanrı ona həssas ürək, kifayət qədər güclü söz duyumu, fikirlərini sərrast ifadə edə bilmək qabiliyyəti bəxş etsə də, doğulub boya-başa çatdığı qədim türk-oğuz yurdunda – Qərbi Azərbaycanda yaşadığı çağlarda bəlkə heç ağlına da gətirmirdi ki, haçansa qələmə əl atacaq, görüb-duyduqlarını misralara düzəcək; çünki o torpağın saz-söz mühiti bu incə qəlbli insanın mənəvi ehtiyacını ödəyirdi və Nizami müəllim öz ixtisasına uyğun qaynar ictimai-təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olurdu.

Amma... dövran dəyişdi, fələyin çarxı çöndü və Nizami Məmmədcanlı da yüz minlərlə soydaşımız kimi doğma el-obasından didərgin düşdü, Bakıya pənah gətirdi:

Taleyimə nəydi belə bu çıxdı,
Şimşək çaxdı, köhlənimi tez yıxdı...

Tam fərqli həyat ritminə malik bir mühitə düşən, ömrün sanki yarıda qırıldığını hiss edən, illər ötdükcə yurd həsrəti ovunmayıb daha da şiddətlənən Nizami müəllim istər-istəməz qəlb çırpıntılarını poetik biçimdə ifadə etməli oldu, sadəcə şeir yox, öz taleyini yazdı:

Didir ürəyimi həsrət ilə qəm,
Tək-tənha qalmışam qarda-sazaqda.
Bəzən gözlərimdə qaralır aləm,
İsitmir canımı od da, ocaq da –
Ağbabadan uzaqda.

Dəyişib elə bil suların səsi,
Sanki özgələşib ot da, yarpaq da.
Səngiyib dağların odlu nəfəsi,
Həsrətim göynəyir ana torpaqda –
Ağbabadan uzaqda.

Həsrət göynərtisi, nisgil havası “Yenidən bir ömür yaşaya bilsəm” kitabında toplanmış şeirlərin, demək olar, hər bəndinə, hər misrasına hopmuşdur. Bu mənada, fikrimcə, kitabın bədii-estetik dəyərindən çox, qismətinə qaçqınlıq yazılmış insanın duyğu və düşüncələrini əks etdirməsi önəmlidir. Ümumiyyətlə, son illər müxtəlif janrlarda qələmə alınmış mətnlərdən ibarət bu tipli çoxsaylı kitablar nəşr olunur. Həmin kitabların başlıca əhəmiyyəti yaşadığımız faciələrin canlı mənzərəsini yaratmaqla yanaşı, qaçqın soydaşlarımızda, xüsusən onların artıq başqa mühitdə dünyaya göz açıb böyüyən övladlarında Ermənistan adlanan torpaqlarımıza bağlılığın, o torpaqlara mənsubluq duyğusu və şüurunun qorunub-saxlanmasına xidmət etməsindədir. Nizami Məmmədcanlının kitabı da bu qəbildəndir.
Kitaba ön söz yazmış filologiya elmləri doktoru, professor Buludxan Xəlilov onun ideya-mövzu dairəsini dəqiqliklə müəyyənləşdirmişdir: “Nizami Məmmədcanlının yaradıcılığını stimullaşdıran cəhətlər bunlardır: vətən dərdi, el-obaya bağlılıq, insanlara qiymət, hər şeyin qədrini bilmək, duz-çörəyi itirməmək, sədaqətli və sadiq olmaq, sözünün ağası olmaq və s.”. Odur ki, mən Nizami müəllimin şeirlərində mərkəzi yer tutan bir obraza – dağ obrazına diqqəti yönəltmək istəyirəm. Qədim türk düşüncəsinin əks-sədası olan bu obrazda müəllifin yurd həsrəti, o yurda qayıtmaq ehtirası sıxılmış, rəmzləşmiş inikasını tapmışdır:

Ziyarətdə yenə qar qar üstədir,
Gözlərim yol çəkir, qulaq səsdədir.
Ürəyim gen düşüb sizdən, xəstədir,
Yenə gəlib sizi görəm, a dağlar.

Dağ obrazının ən yüksək ifadəsini kəlbəcərli şair Bəhmənə həsr olunmuş şeirdə görürük. Həmin şeirdə müəllif özünün dağa çevrilmək istəyini dilə gətirir:

Dağlarımız qoşa-qoşa,
Könül oxu dəydi daşa,
Gəlsənə, verək baş-başa,
Dönək dağa, daşa, Bəhmən!

Fikrimcə, bu misralar müəllifin doğma el-obasına, onun hər daşına-qayasına, çayına, gölünə, çəməninə... hədsiz məhəbbətinin təsirli poetik ifadəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Əlbəttə, Nizami Məmmədcanlının vətən sevgisi ata-baba yurdu ilə məhdudlaşmır. Kitabda onun Bakıya, Gəncəyə, Naxçıvana, erməni işğalında olan Şuşaya həsr olunmuş şeirlərinə rast gəlirik. Bu isə onun Azərbaycanı bütöv gördüyünün, bütöv görmək istədiyinin təzahürüdür. “Xocalıda qopan haray” poeması ayrıca qeyd olunmalıdır. Burada müəllifin Xocalı qətliamını törədənlərə hiddət və nifrəti emosional ifadəsini tapmışdır:

Xocalının harayı
Səs saldı yer üzünə.
Görəsən, bu dünyanın
Əyrisi nə, düzü nə?
Hanı insaf, ədalət?!..

Xocalı faciəsi
Tarixlərdən gələn səs
Bu qanı, bu qadanı
Heç kəs unuda bilməz.

Göründüyü kimi, Nizami Məmmədcanlı özünün də məruz qaldığı tarixi ədalətsizliklərin unudulmamasına çağırır və çalışırdı. Bu mənada kitabda yer almış Ağbaba folklorundan nümunələr olduqca əlamətdardır. Müəllif Ağbaba mahalında geniş yayılmış “Qaçaq Usuf” dastanını, əfsanə və rəvayətləri, inanc və sınamaları yazıya almaqla, etnik yaddaşımızın bir parçasını itib-batmaqdan xilas etmiş və buna görə hələ sağ ikən rəhmət qazanmışdır.
Nizami Məmmədcanlı həyatının son gününə qədər bitib-tükənməyən bir şövq və ümidlə doğma torpağa qayıtmaq, yarımçıq qalmış ömrü yenidən yaşamaq istəyirdi.

Ürəyimdə həsrət yükü,
Öz yurduma tələsirəm

– söyləyirdi.

Dönəcəyəm bir gün
pərvanə kimi
ocağının başına.
Dönəcəyəm, ana torpaq,
dağlarının qucağında,
yurdun ulu daşına

– deyirdi. Olmadı. Həssas ürəyi yurd itkisindən doğan ağrılara, yuxusunu ərşə çəkən fikirlərin ağırlığına tab gətirmədi. 59 yaşında dünyasını dəyişdi. Neyləmək olar?! Özü demişkən:

Qədər ki Allahdan gələr,
Kimə əvvəl, kimə sonra.

Allah rəhmət eləsin...

“525 KİTAB” SERİYASINDAN NÖVBƏTİ İKİ KİTABIN TƏQDİMATI OLUB

2010-03-11T02:02:00.004+04:00

FARS ŞAİRİ SÖHRAB SİPEHRİ VƏ FRANSIZ ƏDİBİ MİŞEL UELBEKİN
ƏSƏRLƏRİ AZƏRBAYCAN OXUCUSUNUN İXTİYARINA VERİLİB

Ötən gün Yazıçılar Birliyində (AYB) Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi, “Dünya ədəbiyyatı” dərgisinin texniki iştirakıyla “525-ci qəzet”in “525 kitab” seriyasından nəşr olunan iki yeni kitabın təqdimatı keçirilib. Bu dəfə görkəmli fars və fransız ədibləri Söhrab Sipehrinin “Suyun ayaq səsi”, Mişel Uelbekin “Sağ qalma” kitabları oxuculara təqdim edilib.
Seriyanın rəhbəri, AYB-nin katibi və “525-ci qəzet”in baş redaktoru Rəşad Məcid sözügedən layihənin mahiyyəti və əhəmiyyəti haqqında danışıb. AYB katibi 2008-ci ildən start götürən layihənin nəticəsində indiyədək bir sıra tanınmış yazıçı və şairlərin əsərlərinin işıq üzü gördüyünü vurğulayıb: “Bu il sözügedən layihə çərçivəsində Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə artıq 4 kitab ictimaiyyətə təqdim edilib. Onlardan Çingiz Abdullayevin və Səlim Babullaoğlunun kitabları bir müddət öncə təqdim olunub. İndi kitablarının təqdimatını keçirdiyimiz Söhrab Sipehri və Mişel Uelbekin kitablarının Azərbaycanda nəşri də önəmli hadisədir”.

R.Məcid bundan sonra layihə çərçivəsində daha səkkiz müəllifin – Elçin Hüseynbəyli, İlqar Fəhmi, Fikrət Sadıq, Natiq Rəsulzadə, Boris Pasternak, Qismət, Səməd Səfərov və Aysel Əlizadənin kitablarının nəşr ediləcəyini vurğulayıb. Seriyanın rəhbəri layihənin həyata keçirilməsinə yardım edən Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə minnətdarlığını bildirib. Kitabların min tirajla nəşrini qənaətbəxş göstərici adlandıran AYB katibi onların 600-nün Nazirliyin xəttilə ölkə kitabxanalarına, qalan 400-nün isə “525-ci qəzet”in abunəçilərinə və müəlliflərə pulsuz paylanacağını deyib.
Seriyanın tərtibçisi və redaktoru, şair-tərcüməçi Səlim Babullaoğlu təqdim olunan kitabların müəlliflərinin dünya ədəbiyyatında tutduqları mövqeyə aydınlıq gətirib: “Söhrab Sipehri XX əsr yenidilli fars poeziyasının ilk beşliyinə daxil olan maraqlı şairlərdən biridir. Onu təkcə fars ədəbiyyatının deyil, dünya ədəbiyyatının əhəmiyyətli imzası kimi tanıyırlar. İnanıram ki, bu iki şairin kitablarının nəşri oxucuların Şərq və Qərb ədəbiyyatına müqayisəli baxışını təmin edəcək”.
S.Sipehrinin əsərlərini fars dilindən tərcümə edən tanınmış şərqşünas, filologiya elmləri namizədi Məsiağa Məhəmmədi şairin bədii yaradıcılığı ilə bağlı fikirlərini bölüşüb: “Söhrab Sipehri istər “yeni şeir”in gəlişməsinə verdiyi töhfə, istərsə də yaradıcılıq üslubu baxımından diqqəti çəkir. Təsadüfi deyil ki, özündən sonrakı poetik nəslə ciddi təsir edən Sipehri poeziyasına bütün dünyada maraq ilbəil artmaqda, əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə edilməkdədir. Sipehrinin şəxsiyyətinə özəl marağı şərtləndirən amillərdən biri də budur ki, o, İran mədəniyyəti tarixinə təkcə böyük şair kimi deyil, həm də dünyaca məşhur modernist rəssam kimi daxil olub”.
Filologiya elmləri doktoru, professor Mehdi Kazımov hər iki kitabın nəşrinin fransız və fars xalqları ilə mədəni əlaqələrimizin genişlənməsində rol oynayacağını bildirib.
Ədəbiyyatşünas alimlərdən Qurban Bayramov, Nüşabə Əlizadə, Zümrüd Rəhimovanın çıxışlarında əsas fikir belə olub ki, bu layihə təkcə milli ədəbiyyatımızın deyil, dünya ədəbiyyatının da görkəmli imzalarını oxuculara tanıdır: “Ədəbiyyatın, kitabın təbliğatı istiqamətində əhəmiyyətli iş görərək bu seriyanı həyata keçirən şəxslərin, qurumların, xüsusən Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin bu fəaliyyəti alqışa layiqdir”.
Qeyd edək ki, S.Sipehrinin “Suyun ayaq səsi” kitabında M.Məhəmmədinin tərcüməsində müəllifin şeirləri və bir poeması, M.Uelbekin “Sağ qalma” toplusunda isə S.Babulloğlu, Adil Mirseyid və Pərviz Yusifin dilimizə çevirdiyi esse və şeirləri yer alıb.

SARA

Qaynaq: http://525.az/view.php?lang=az&menu=6&id=12130

ŞƏRQ VƏ QƏRB ƏDƏBİYYATLARINDAN YENİ TƏRCÜMƏLƏR

Martın 10-da Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” klubunda fars şairi Söhrab Sipehri və fransız şairi Mişel Uelbekin şeirlər kitablarının təqdimatı keçirilib. “525-ci qəzet”in “525 kitab” seriyası çərçəvəsində Mədəniyət və Turizm nazirliyinin dəstəyi ilə çap olunan bu kitablardan 20-ci əsr fars şairi Söhrab Sipehrinin “Suyun ayaq səsi” kitabında onun eyniadlı poeması və yaradıcıliğının müxtəlif dövrlərində yazdığı seirlər dərc olunub. Bu poema və şeirləri fars dilindən Azərbaycan dilinə AMEA akademik Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun “İran filologiyası” şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri namizədi Məsiağa Məhəmmədi tərcümə edib. Müasir fransız şairi Mişel Uelbekin esselər və şeirlərindən ibarət “Sağ qalma” kitabı isə 2-ci dildən – rus dilindən Səlim Babullaoglu, Adil Mirseyid və Pərviz Yusif tərəfindən tərcümə olunub.
Tədbiri idarə edən “525-ci qəzet”in qəzetin baş redaktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi Rəşad Məcid rəhbəri olduğu “525 kitab” seriyası çərçəvəsində nəşr olunan kitablardan söz açdı və bu dəfə təqdim olunan kitablardan birinin Şərq, digərinin isə Qərb ədəbiyyatını təmsil etdiyini bildirərək, bu kitabların əhəmiyyətindən danışdı.
“525 kitab” seriyasının tərtibçisi və redaktoru Səlim Babullaoglu Söhrab Sipehrinin “Suyun ayaq səsi” kitabının fars dilindən birbaşa tərcümə olduğuna görə xüsusi dəyərini qeyd etdi. O, tədbir iştirakçılarına Söhrab Sipehri və Mişel Uelbekin həyat və yaradıcıligı haqqında qısa məlumat verdi.
Filologiya elmləri namizədi Məsiağa Məhəmmədi ümumiyyətlə Azərbaycanda Şərq dillərindən edilən tərcümələrdən söz açdı və fars ədəbiyyatından edilən tərcümələrdə müdiri olduğu Şərqşünaslıq İnstitutu “İran filologiyası” şöbəsinin əməkdaşlarının xüsusi xidmətləri olduğunu qeyd etdi. M.Məhəmmədi şeirlərini tərcümə etdiyi Söhrab Sipehrinin fars ədəbiyyatında yerindən söz açdı.
Sonra çıxış edən filologiya elmləri doktoru Mehdi Kazımov, filologiya elmləri namizədləri Nüşabə Əlizadə, Zümrüd Rəhimova və başqaları M.Məhəmmədinin elmi tədqiqatlarının və tərcümələrinin Azərbaycan şərqşünaslıq elmində xüsusi yeri olduğunu qeyd etdilər və Söhrab Sipehridən də edilən tərcümələrin əhəmiyyətini vurğuladılar. Çıxış edənlər eyni zamanda rəssam olan Söhrab Sipehrinin təsviri sənət əsərləri ilə poeziyası arasında bir vəhdətin olduğunu dedilər.
Tədbirdə çıxış edənlər eyni zamanda Mişel Uelbekin də yaradıcılığını və onun əsərlərindən edilən tərcümələri yüksək qiymətləndirdilər.

Vüqar Məmmədov,
filologiya elmləri namizədi

Qaynaq: http://orientalstudies.az/az/news/10_mart_2010.html

“TƏBRİZİN SÖNMƏYƏN GÜNƏŞİ”

2010-03-04T22:55:00.004+04:00

Bir müddət əvvəl Təbrizdə çıxan “Heydərbaba” qəzetində mənim Şəms Təbrizi haqqında məqaləm dərc olunub. “Təbrizin sönməyən Günəşi – Şəms Təbrizi” başlığı ilə təqdim olunmuş yazıda bu dahi şəxsiyyətin həyatı və düşüncələrinin bəzi mühüm məqamları öz əksini tapıb. Məqaləni ərəb əlifbasına Eldar Sarablı çevirib.

“Heydərbaba” qəzeti həftədə bir dəfə fars və türk (Azərbaycan) dillərində nəşr edilir. İri formatda səkkiz səhifədə (ilk və son səhifələri rəngli olmaqla) işıq üzü görən qəzetdə mədəni, ictimai, iqtisadi, siyasi mövzularda yazılar və idmanla bağlı xəbərlər yer alır. Qəzetin mədəniyyət və ədəbiyyat səhifəsi bütünlüklə Azərbaycan türkcəsində nəşr olunur. Səhifənin məsulu tanınmış yazıçı-jurnalist Behruz İmanidir.

KAŞ BELƏ TƏLƏSMƏYƏYDİ...

2009-11-26T13:19:00.003+04:00

İranın çeşidli informasiya agentliklərinin və xəbər portallarının yaydığı məlumata görə, noyabrın 23-də tanınmış şair və tərcüməçi Şəhram Şeydayi uzun sürən xəstəlikdən sonra Tehrandakı mənzilində dünyasını dəyişib. 42 yaşında...

Şəhramın yaradıcılığı ilə mənim yaxından tanışlığım üç il əvvələ təsadüf edir. 2006-cı ilin elə noyabr ayında Türkiyədən, İstanbulda keçirilən poeziya festivalından qayıtmış istedadlı şair-tərcüməçi, dəyərli dostum Səlim Babullaoğlu ilə görüşdüm. Səfər təəssüratlarını bölüşən Səlim İstanbulda əslən Güney Azərbaycandan olan şair, üstəlik Orxan Vəlinin farscaya tərcüməçisi Şəhram Şeydayi ilə tanış olduğunu söylədi (bundan bir qədər öncə Səlim də Orxan Vəlinin “Bütün şeirləri”ni Azərbaycan dilinə tərcümə və çap etdirmişdi). Sonra onun farsca iki şeir və bir nəsr kitabını mənə verdi. Qərara gəldik ki, mən Şəhramın bir neçə şeirini seçib tərcümə edim və tərcümələr Səlimin baş redaktorluğu ilə çıxan “Dünya ədəbiyyatı” dərgisində çap olunsun. Amma dərginin nəşrində yaranan fasilə ucbatından Şəhram Şeydayini sağ ikən Quzey Azərbaycan oxucusuna tanıtmaq istəyimiz baş tutmadı. Bu tipli digər planlarımız kimi...

Hər halda həmin üç kitab sayəsində mən çox istedadlı bir soydaşımızın özünəməxsus poetik dünyası ilə təmasda olmaq imkanı qazandım və buna görə Səlim Babullaoğluna minnətdaram. Sonrakı araşdırma və müşahidələrimdən Şəhramın təkcə Güney Azərbaycan deyil, bütövlükdə İran ədəbi mühitində kifayət qədər tanınan və sayılıb-seçilən bir qələm sahibi olduğu qənaətinə gəldim...
Şəhram Şeydayidən bir də ötən il – güneyli yazar Məzahir Şəhamət Bakıda olarkən söhbət düşdü. Şəhramı yaxından tanıyan Məzahir onun xərçəng xəstəliyinə tutulduğunu və durumunun ağır olduğunu bildirdi. Sonra müxtəlif sayt və bloqlarda vaxtaşırı Şəhram Şeydayinin xəstəliyinin gedişi ilə bağlı məlumatlara, qələm dostlarının təsirli yazılarına rast gəldim. O, bir ildən artıq müddətdə amansız xəstəliklə (qida borusundakı xərçənglə) çarpışdı, Tehrandakı müalicədən bir nəticə hasil olmadığını görüb Almaniyaya yollandı, amma oradan da ümidsiz qayıtdı. Həkimlər ona xalq təbabətindən faydalanmağı tövsiyə etdilər. Bunun da xeyri olmadı...
Şəhram Şeydayinin ilk şeirlər toplusu 1995-ci ildə işıq üzü görüb. 2000-ci ildə daha bir şeir kitabı və “Qaçqınları qovurlar” adlı hekayələr toplusu çap olunub. Bu arada tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olan Şəhram Güney ədəbiyyatının önəmli nümayəndələrindən biri Saleh Ətayinin “Bəlkə daha deyəmmədim” adlı şeirlər toplusunu fars dilinə tərcümə etmiş və həmin kitab əslən Ərdəbildən olan ünlü tərcüməçi Rza Seyidhüseyninin müqəddiməsi ilə Tehranda nəşr edilmişdir. 2004-cü ildə Şəhram Şeydayinin Orxan Vəlidən etdiyi tərcümələr kitab halında çap olunmuş, ardınca o, başqa bir “qəribçinin” – Məlih Cövdət Andayın seçilmiş şeirlərini də farscaya çevirmişdir. Onun işləri sırasında məşhur Polşa şairəsi, Nobel mükafatçısı Vislava Şimborskadan etdiyi tərcümələr də qeyd olunmalıdır...
Şəhramın on beş il bundan əvvəl yazdığı şeirlərdən biri aşağıdakı misra ilə bitirdi:

Nə qədər gec deyil, ölmək gərək...

Tələsdi Şəhram. Özü demiş, kaş belə tələsməyəydi...

P.S. Verilən məlumatlara görə, şairin cənazəsi noyabrın 25-də Tehran yaxınlığındakı Kərəc şəhərində torpağa tapşırılıb.

_______
Şəhram Şeydayinin şeirlərindən nümunələri BURADAN oxuya bilərsiniz.

RZA BƏRAHƏNİ İLƏ İLK GÖRÜŞ

2009-10-29T06:38:00.004+04:00

Rza Bərahəni! Bu ad yalnız son bir ayda Azərbaycan (burada və sonra, təbii ki, Quzey Azərbaycan nəzərdə tutulur – M.M.) mətbuatı və ədəbi ictimaiyyətinin gündəminə gəlib. Həmin vaxta qədər isə bu böyük yazıçı-mütəfəkkiri azsaylı iranşünaslarımız, tək-tük ədəbiyyatçılarımız, bir də Azərbaycan diasporunun müəyyən qismi tanıyıb. Maraqlıdır ki, Bakıya səfəri zamanı R.Bərahəni, demək olar, bütün məlumatlarda “dünya şöhrətli yazıçı” kimi təqdim edilirdi, amma nədənsə bu şöhrət indiyədək dünyanın (və ikyə bölünmüş Vətəninin) bir parçası olan Azərbaycanı əhatə etməyib. Hətta məlum oldu ki, özünü Arazın o tayındakı ədəbiyyatın bilicisi sayan şair və naşirimiz bu vaxta qədər R.Bərahəninin heç adını da eşitməyibmiş. Baxmayaraq ki, hələ beş il əvvəl Səlim Babullaoğlunun baş yazarı olduğu “Dünya ədəbiyyatı” dərgisində bu sətirlərin müəllifinin tərcüməsində R.Bərahəninin “Təla dər mes” (“Misdə qızıl”) adlı məşhur kitabından bir parça çap edilib, üç il öncə isə bəndənizin redaktorluğu ilə çıxan “Bakı-Təbriz” jurnalında R.Bərahəni ilə geniş bir müsahibə dərc olunub...

Hər halda, Rza Bərahəni DAK həmsədri, millət vəkili, xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının dəvətlisi olaraq Bakıya gəldi, bir çox görüşlər keçirdi, bir sıra tədbirlərə qatıldı və Kanadaya qayıtdı. Mən səfərdən bir iz qalsın deyə, R.Bərahəninin kiçik də olsa, bir kitabını nəşr etmək təşəbbüsünü qaldırdım. Sabir bəy bu təşəbbüsü dəstəklədi və onun səyi ilə yazıçı hələ Bakıda ikən mənim tərtib etdiyim “Rza Bərahəni: Şeirlər, Müsahibələr, Araşdırma” adlı kitab “Qanun” nəşriyyatında işıq üzü gördü.
R.Bərahəninin bioqrafiyasının başlıca məqamlarını əks etdirən qısa tanıtma yazısı ilə açılan kitaba görkəmli ədibin 20-dən artıq şeiri, iki müsahibəsi və bir araşdırması daxil edilmişdir. “Şeirlər” bölməsində doktor Əli Qərəcəlunun farscadan çevirdiyi “Təbriz şeirləri”, məşhur “Kəpənəklərə xitab” kitabından Səlim Babullaoğlunun (9 şeir), Behruz Sədiqin və Lalə Cavanşirin (hərəyə 1 şeir) etdiyi tərcümələr yer almışdır. Müsahibələr və araşdırma isə mənim tərəfimdən tərcümə olunaraq, çapa hazırlanmışdır.
Əlbəttə, Rza Bərahəni yaradıclığının miqyasını göz önünə gətirdikdə (o, 60-dan çox kitabın müəllifidir), bu kitab, necə deyərlər, dəryadan bir damladır, amma ictimaiyyətimizi onun şəxsiyyəti, ədəbi-tənqidi və milli-ictimai düşüncələri ilə tanış etmək baxımından gərəklidir. Həm də bu, R.Bərahəninin Azərbaycan oxucusu ilə ilk görüşüdür. Sonrakı, daha əhatəli görüşlərin baş tutması isə tərcüməçi və naşirlərimizdən asılıdır...

ƏFŞARLAR YURDU ZƏNCAN

2009-10-28T03:02:00.003+04:00

Bir müddət əvvəl qədim Azərbaycan şəhərlərindən olan Zəncanda onu daha dərindən tanımağa imkan verən dəyərli bir kitab işıq üzü görüb. Söhbət Zəncan universiteti elmi şurasının üzvü doktor Məhəmməd Xaliqi Müqəddəmin “Zəncan - əfşar tayfalarının yurdu” adlı elmi araşdırmasından gedir.
Kitab müasir sosiologiya və etnoqrafiya baxımından Zəncan əhalisinin etnik-mədəni və tarixi kimliyini tanıtmaq məqsədilə qələmə alınmışdır. Əsərdə şəhərin tarixində önəmli rol oynamış görkəmli şəxsiyyətlər, həmçinin buradakı məhəllələr, qədim binalar, məscidlər və s. haqqında qiymətli məlumatlar yer almışdır.

Kitabı oxuyan hər bir kəs Zəncanın tarixi coğrafiyası, şəhərdə və ətraf kəndlərdə yaşayan əhalinin etnik və tayfa mənsubiyyəti barədə geniş elmi bilgilər əldə etmək imkanı qazanır. İndiyə qədər tələbələr və ümumiyyətlə, Zəncanın tarixi və etnoqrafiyası ilə maraqlanan oxucular üçün bu tipli bir mənbənin olmadığını nəzərə alsaq, sözügedən kitabın əhəmiyyəti özlüyündə aydın olar. Üstəlik bu kitab zəngin ədəbiyyat və ilkin məxəzlərə söykənməklə, çağdaş elmi metodologiya əsasında yazılmışdır.
Kitab Zəncan universiteti araşdırma bölümünün dəstəyi ilə nəşr olunmuşdur.

“TÜRK OTAĞI”

2009-04-08T05:46:00.001+05:00

Bu günlərdə “Türk otağı” adlı dərginin ilk sayı Türkiyədə işıq üzü görüb. Başlıca məqsədi türk dünyası gəncləri arasında mənəvi telləri möhkəmləndirmək olan jurnal İsmayıl bəy Qaspıralının məşhur “Dildə, fikirdə, işdə birlik!” deyimini özünə şüar olaraq seçib. Dil, mədəniyyət və tarix sahəsində çeşidli məqalələrin yer aldığı dərginin təsisçisi Erkan Sevim, redaktoru Səlahəddin Türütdür. Bundan başqa dərginin yeddi müstəqil türk dövlətində – Azərbaycan, Qazaxıstan, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkiyə və Türkmənistanda özəl təmsilçiləri var. Azərbaycan üzrə təmsilçi Cavid Əliyevdir.

Dərginin birinci sayında “Atatürk və türk dünyası” (Tamer Arslan), “Azərbaycan” (Cavid Əliyev), “Türk dünyasında Novruz” (Seval Oğuz), “Türk dünyasında musiqi” (Hüseyn Ağbaş), “Türklərdə döyüş sənəti” (Həvva Selcen Öztürk) və s. kimi məqalələr çap edilib.
Son dərəcə nəfis tərtibata malik jurnalın rüblük (üç ayda bir dəfə) nəşr olunması planlaşdırılır.

SATQINLIĞIN HEKAYƏTİ

2009-04-06T05:44:00.001+05:00

Berlin divarının çöküşünün 20 illiyi münasibətilə Almaniyada nəşr olunmuş çoxsaylı kitablar içərisində biri xüsusilə seçilir – özünün mürəkkəb psixoloji ovqatına, dramatik süjetinə və əlbəttə, qəhrəmanlarına görə. Söhbət Suzanne Şedlixin “Yenə də dekabr” adlı sənədli romanından gedir. Müəllif 1977-ci ildə əsərləri Qərbi Almaniyada çap olunduğuna görə Almaniya Demokratik Respublikasını (ADR) tərk etmək məcburiyyətində qalan tanınmış alman yazıçısı Hans Şedlixin qızıdır. O, ailəsinin başına gələnlərdən, Qərbi Almaniyadakı həyata çətin uyğunlaşmasından, valideynlərinin boşanmasından, on ildən çox ABŞ-da yaşamasından, nəhayət, Berlinə qayıtmasından... söz açır. Amma əsərin baş qəhrəmanı Suzannenin əmisi (atasının böyük qardaşı), ADR Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun professoru Karlhayns Şedlixdir. Təsadüfi deyil ki, kitabın ikinci başlığı belədir: “Qərb, Ştazi, əmim və mən”. Suzannenin uşaqlıqda pərəstiş etdiyi əmisi o zamanlar ADR-də nüfuzlu intellektual, cəsarətli insan, kəskin qələmli publisist kimi tanınırdı və Şərqi Almaniyadakı bir çox dissidentlərin yaxın dostu idi. Yalnız Berlin divarları söküləndən və Ştazinin (ADR Təhlükəsizlik Nazirliyinin) arxivləri açılandan sonra bəlli oldu ki, Karlhayns Şedlix xüsusi xidmətin agenti imiş və hamını, o cümlədən də öz qardaşını satırmış...

Onlar uşaqlıqdan çox yaxın idilər. Karlhayns balaca qardaşına üzməyi və çərpələng uçurtmağı öyrətmiş, sonralar macəra ədəbiyyatına və casus romanlarına olan marağını sirayət etdirməyə çalışmışdı. Amma kiçik qardaşı – Hansı – görünməz cəbhənin döyüşçüləri o qədər də cəzb etmirdi, əksinə, onların ikili həyatında qeyri-təbii, eybəcər bir şey görürdü. Sonralar o, bu baxışını məşhur “Talhover” romanında böyük ustalıqla əks etdirmişdi. Romanın qəhrəmanı həm kayzerə, həm Veymar respublikasına, həm faşistlərə, həm də kommunistlərə canla-başla xidmət edən siyasi polis əməkdaşıdır. Və Hans sanki özü də bilmədən onun simasında böyük qardaşının obrazını yaratmışdı. Qardaşının satqınlığı barədə isə o, çox sonralar – 1990-cı illərin əvvəllərində özünün Ştazinin arxivindəki dosyesi ilə tanış olanda bilmişdi. Və qardaşı ilə əlaqəsini birdəfəlik kəsmişdi...
Karlhayns isə heç nə olmamış kimi həyatını sürürdü. O əmin idi ki, qardaşı məsələnin üstünü açmayacaq. Və doğrudan da, Hans ölənə qədər bu barədə danışmadı. Amma bu dünyada nə gizli qalır ki?! 2006-cı ildə məşhur yazıçı, Nobel mükafatçısı Günter Qrass və bir vaxtlar mahnılarına görə ADR vətəndaşığından məhrum edilmiş dissident müğənni Volf Birman öz dosyelərində Karlhaynsın “donos”larını aşkar etdilər və məsələ geniş ictimaiyyətə bəlli oldu. Karlhayns bu biabırçılığa tab gətirmədi...
Karlhayns Şedlixin hələ ADR dövründə çap olunmuş kitablarından biri Mitford bacılarından bəhs edirdi. Zadəgan nəslindən olan bu bacılar 1930-cu illərdə ingilis cəmiyyətini heyran qoymuşdular. Altı bacıdan ikisi Hitlerin pərəstişkarı, ikisi isə alovlu kommunist olmuşdu. Onlardan Yuniti adlı biri nasist Almaniyasına gəlmiş və füreri özünə valeh etmişdi. Bir ara o, Yeva Braunun ciddi rəqibi sayılırdı. Amma İkinci Dünya Müharibəsi başlayanda Yuniti intihar etmək qərarına gəldi və Münhen parklarının birində skamyada oturaraq gicgahına atəş açdı... 2007-ci ildə Karlhayns Şedlix də eyni üsulla intihar etdi...
Bütün bu əhvalatları qələmə alan Suzanne Şedlix “atanız öz qardaşını bağışlamışdımı?” sualına: “İndi bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur” – deyə cavab vermişdir.

P.S. Almaniya birləşdikdən sonra məlum olub ki, həmin ərəfədə Ştazinin 90 mindən çox rəsmi, 150 minə yaxın qeyri-rəsmi əməkdaşı varmış...

DÜNYANIN ƏN QOCAMAN YAZIÇISI

2009-04-04T05:40:00.001+05:00

Bu günlərdə Madrid şəhərindəki İspaniya Milli Kitabxanasında ölkənin Mədəniyyət nazirinin iştirakı ilə dünyanın ən yaşlı yazıçısı sayılan Fransisko Ayalanın 103 yaşı təntənə ilə qeyd edilib. Mərasimdə iştirak və çıxış edən Ayala yazıçılıq fəaliyyətini davam etdirməsinə imkan yaratdıqlarına görə dünyanın bütün insanlarına təşəkkürünü bildirib.
Hazırda İspaniyanın ən nüfuzlu yazıçısı olan Fransisko Ayala Servantes mükafatı laueratı (1991) və Kral Akademiyasının üzvüdür. O, “1927-ci il nəsli” adlandırılan ədəbi nəslin son nümayəndəsidir. Bu nəslə Federiko Qarsia Lorka, Nobel mükafatıçısı Visente Aleyksandre, Rafael Alberti, kinorejissor Luis Bunyuel və ispan mədəniyyətinin digər görkəmli simaları daxil idi.

Fransisko Ayala 1906-cı ilin mart ayında Əndəlüsdə - Qranada şəhərində doğulub. “Ruhsuz adamın tragikomediyası” adlı ilk əsəri 19 yaşında çap olunub. Bir müddət İspaniyanın Praqadakı diplomatik nümayəndəlyində çalışan Ayala 1939-cu ildə ölkəsini tərk edərək, Argentinaya köçüb və 1950-ci ilə qədər burada yaşayıb. Buenos-Ayresdə sosiologiyadan dərs deməklə yanaşı, ədəbi yaradıcılğını davam etdirib, roman, hekayə, esse və şeirlərini yayınlayıb. 3 cildlik “Sosiologiya traktatı” da məhz bu dövrdə (1947) onun qələmindən çıxıb. Qısa müddət Braziliya və Puerto-Rikoda da yaşayan Ayala daha sonra ABŞ-a yollanıb və burada Nyu-York, Prinston universitetləri və Bruklin kolleci kimi nüfuzlu təhsil ocaqlarında dərs deyib. Nəhayət, 1956-cı ildə vətəni İspaniyaya dönən Ayala bədii yaradıcılıqla daha intensiv məşğul olmaq imkanı qazanıb. Məhz bundan sonra onun “İtlərin ölümü”, “Qəsbkarlar”, “Arzular bağçası”, “Qayıdış” və s. kimi məşhur əsərləri oxuculara təqdim olunub. 2005-ci ildə isə yazıçının heç də bədii əsərlərindən az maraqla qarşılanmayan xatirələri işıq üzü görüb.
Əlavə edək ki, Fransisko Ayala “Borxesin dostları” adlı Beynəlxalq Cəmiyyətin təsisçılərindən və himayədarlarından biridir. O, Buenos-Ayresdə yaşadığı illərdə Xorxe Luis Borxeslə tanış olub dostlaşmışdı.

“BÖYÜK DİVAN” İŞIQ ÜZÜ GÖRDÜ

2009-03-20T05:38:00.001+04:00

Görkəmli İran alimi Məhəmmədrza Şəfii-Kədkəni Mövlana Cəlaləddin Ruminin (1207-1273) odlu-alovlu qəzəllərini ehtiva edən “Böyük divan” (“Divani-kəbir”), yaxud “Şəms Təbrizi qəzəlləri” üzərində 35 illik araşdırmalarına, nəhayət ki, yekun vurub. Tehrandakı “Süxən” nəşriyyatı onun tərtib, təshih və təfsir etdiyi “Şəms Təbrizi qəzəlləri”ni iki cilddə (1600 səhifədən çox) oxuculara təqdim edib. Ümumən kitabda 1075 qəzəl və 256 rübai yer alıb.
Kitabın birinci cildinin 150 səhifəsi Şəfii-Kədkəninin geniş və əhatəli müqəddiməsindən ibarətdir ki, burada o, divanın əvvəlki nəşrlərini təhlil etmiş, özünün tərtib və təshih prinsiplərini açıqlamış, eləcə də Mövlananın həyat və yaradıcılığından, onun mənəvi aləminin özəlliklərindən söhbət açmışdır.

Tərtibçi Mövlana qəzəllərinin bugünkü oxucuya anlaşıqlı olmasına maksimum səy göstərib; bunun üçün qəzəllərin mətni ilə yanaşı, leksik-qrammatik izahlar, fəlsəfi-irfani terminlər, ayə və hədislər, yer və şəxs adları barədə bilgilər də onun ixtiyarına verilib.
“Şəms Təbrizi divanı” 1950-60-cı illərdə məşhur tədqiqatçı Bədiüzzaman Füruzanfər tərəfindən on cilddə çap edilmiş və dünya şöhrəti qazanmışdır. Şəfii-Kədkəninin tərtib etdiyi mətn Füruzanfər çapından sonra Mövlana lirikasının autentik nəşri və əsaslı şərhi yönündə növbəti ciddi addım kimi dəyərləndirilir.
Onu da deyək ki, Şəfii-Kədkəni hələ 1973-cü ildə təqribən eyni üsulla “Divani-kəbir”dən seçmələri çap etdirmişdi. Mövlana və Şəms vurğunları tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanan həmin kitab o zamandan bəri 40 dəfədən də artıq təkrar nəşr olunmuşdur.

PAŞA ƏLİOĞLUNUN ƏLLİSİ

2009-02-23T05:33:00.002+04:00

O, Azərbaycanın görkəmli şairi, poeziyamızın bənzərsiz ismi Əli Kərimin oğludur, böyük bir insanın cismani və (ən mühümü!) mənəvi-ruhani davamçısıdır. Təqdimat üçün elə bu da yetərlidir. Amma mənim üçün o həm də səmimi və etibarlı dost, ciddi və istedadlı həmkardır. Onunla eyni ildə müdafiə etmişik. Özü də eyni dövrdən. Mən XVII yüzillikdə farsdilli poeziyanın bayraqdarı Saib Təbrizidən, o isə həmin əsrdə türkdilli şeirin ustadı Qövsi Təbrizidən. Bu da bizi bağlayan amillərdən biridir.
Paşanı çoxdan görmürəm. Onun 50-ni haqladığını dünən təsadüfən bildim. (Sonra “Ədəbiyyat qəzeti”ndən Yazıçılar Birliyinin rəsmi təbrikini və dostumuz Arif Əmrahoğlunun onun haqqında qısa, isti yazısını oxudum). Bir az gözlənilməz oldu mənimçün. Sonra düşündüm: Paşa da, bəziləri kimi, yubileyinin yaxınlaşdığını beş-altı ay qabaqcadan anons edəsi deyildi ki?!
Paşanı çoxdan tanıyıram. Bu tanışlığın dostluğa çevrilməsində bir nəfərin xüsusi rolu olub. O da hazırda Almaniyada yaşayan dəyərli tədqiqatçı Məhəmmədəli Hüseynidir. Hə, belə də olur: bir nəfər Berlində oturub Bakıda yaşayan iki adamı yaxınlaşdırır. Bunun üçün, görünür, Məhəmmədəli bəy kimi Şəmslə (Şəms Təbrizi ilə) eyni şəhərdən olmalısan...

Paşa Əlioğlunun, rəsmi dillə desək, bütün əmək fəaliyyəti Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutu ilə bağlıdır. Hazırda həmin İnstitutun elmi işlər üzrə direktor müavinidir. Ağır təşkilati işlər, bitib-tükənməyən ailə qayğıları içərisində o, gərgin yaradıcılıq axtarışları aparmağı da bacarır, sanballı elmi nəticələrini ortaya çıxarır. Son illərdə bir-birinin ardınca çap etdirdiyi qiymətli kitablar buna sübutdur: Qövsi Təbrizi divanının elmi-tənqidi mətni, Qövsi divanının tekstoloji tədqiqi, Mürtəzaqulu xan Şamlunun divanı, “XVII əsr Azərbaycan lirikası”... İndi bir az ayrı zamandır. Başqa vaxt olsaydı, bu kitablar elmi mühitdə səs salardı. Çünki Paşa Əlioğlunun tədqiqatları, onun min bir əziyyətlə müxtəlif əlyazmalardan qətrə-qətrə toplayıb üzə çıxardığı mətnlər ədəbiyyat tariximizin mənzərəsini xeyli dərəcədə dolğunlaşdıran, bir çox hallarda isə formalaşmış təsəvvürləri dəyişdirən ciddi işlərdir. Bu işlər bu gün də olmasa, sabah öz həqiqi qiymətini alacaq. Amma Paşa qiymət hayında deyil: başını aşağı salıb təvazökarlıq və fədakarlıqla öz işini görür, bir araşdırmanı bitirməmiş o birinə başlayır; haçan yanına getsən, iş otağındakı iri masasının üstünə əlyazmaların, kitabların, qəzet və jurnalların səpələndiyini görərsən.
Bizdə, bir qayda olaraq, klassik ədəbiyyatla məşğul olanlar modern ədəbiyyatı ya bilmir, ya oxusalar da, onu estetik baxımdan qəbul etmirlər. Və əksinə. Paşa bu mənada istisnadır. Klassik poeziya üzrə mütəxəssis olsa da, o müasir Azərbaycan və dünya ədəbiyyatını gözəl bilir, onun dilinə, estetikasına, fəlsəfəsinə dərindən bələddir. Vaxtaşırı mətbuatda işıq üzü görən tərcümələri də bunun göstəricisidir. Əli Kərim ocağının yetirməsi, yəqin ki, elə belə də olmalıdır.
Paşa ilə Əli Kərimdən, nəsə, çox danışmamışıq. Olan söhbətlərimizdə bir şey daim diqqətimi çəkib: Paşanın öz atasına elə bizim kimi “Əli Kərim” deməsi. İş elə gətirib ki, oxuduğum Şərqşünaslıq fakültəsində, işlədiyim Şərqşünaslıq İnstitutunda Azərbaycanın tanınmış şair və yazıçılarının, alim və incəsənət xadimlərinin övladları ilə yoldaş, həmkar olmuşam. Hamısı da onlardan danışanda “atam” (ya da “papam”) deyib. Paşa isə istisnadır: o, atasından söz açanda “Əli Kərim” deyir. Və bu, mənim üçün çox mənalı bir məqamdır...
Paşa ilə dostluğumun məndən ötrü bir “praktik faydası” da var: o, Əlyazmalar İnstitutunun məhdud tirajla nəşr etdirdiyi, satışa demək olar ki, verilməyən çox qiymətli kitablardan həmişə mənə bir nüsxə saxlayır. Bilirəm ki, xeyli vaxtdır görüşmədiyimizdən, orada nəsə yığılıb. Gərək gedib kitablarımı götürəm, özünə də deyəm:
- Əzizim Paşa! Yubileyin mübarək! Əllini aşırdın, yüzə nə qaldı?! Yüzündə görüşək, inşallah!

P.S. Təqribən iki il əvvəl Paşa Əlioğlu mənim “Tədqiqlər və tərcümələr” adlı kitabım barədə “Xəzər” qəzetində bir yazı çap etdirmişdi. Neçə vaxt idi ki, həmin yazını “Cahan” adlı bloqumun uyğun bölməsində yerləşdirməyi düşünürdüm. Amma, neyçünsə, günü-günə satdım, gəlib çıxdı Paşanın yubileyinə. Bəlkə də elə belə olmalıymış, nə bilim. Həmin yazını BURADAN oxuya bilərsiniz.

DAHA BİR DAHİ ANILACAQ

2009-01-16T05:30:00.001+04:00

2007 – MÖVLANA, 2008 – KAŞĞARLI, 2009 – KATİB ÇƏLƏBİ...

YUNESKO yenicə qədəm qoyduğumuz 2009-cu ili Katib Çələbi ili elan edib. Bu qərar dahi alimin anadan olmasının 400 illiyi ilə əlaqədardır. Yubileylə bağlı bütün dünyada, özəlliklə Türkiyədə bir çox tədirlərin keçirilməsi nəzərdə tutulur, hətta bu işə artıq başlanılıb.
Katib Çələbi dünya elmi tarixində özünəməxsus yer tutan ensiklopedik zəka sahiblərindən biridir. Çox da uzun olmayan həyatı boyunca müxtəlif elm sahələri üzrə onun gördyü işlər bu günün özündə də heyrət doğurmaya bilməz. Üstəlik o, elmi fəaliyyəti dövlət işi və müəllimliklə uğurla birləşdirmiş nadir şəxsiyyətlərdəndir. Ərəb və fars dilləri ilə yanaşı, latın dilini də bilən Katib Çələbi hələ XVII əsrdə Şərq ilə Qərbin elmi nailiyyətlərini sintezləşdirən bir alim olmuşdur.
Hacı Xəlifə (Qərbdə “Haci Kalfa”) adı ilə də məşhur olan Katib Çələbi (Mustafa ibn Abdullah) 1609-cu ildə İstanbulda hərbçi ailəsində doğulub. Gənc yaşlarından Osmanlı ordusunun mühasibatında xidmətə başlayaraq, çoxsaylı səfərlərə çıxıb, o cümlədən, Bağdada, Həmədana, İrəvana hərbi yürüşlərin iştirakçısı olub. On ildən artıq davam edən bu səfərlərdən sonra özünü bütünlüklə elmi araşdırmalara və tədrisə sərf edib. 1657-ci ildə dünyasını dəyişib.

Katib Çələbi tarix, coğrafiya, biblioqrafiya, ilahiyyat və s. sahələrdə onlarla əsərin müəllifidir. Bunlardan ona ən çox şöhrət gətirəni, şübhəsiz, “Kəşfüz-zünun” adlı bio-biblioqrafik əsəridir. Ərəbcə yazılmış bu əsərdə 14.500 kitab və 10.000-ə yaxın müəllif barəsində məlumatlar verilir. Haqqında danışdığı kitabları elmlərin Aristotel təsnifatına söykənərək, əlifba sırası ilə verən Katib Çələbi bu əsər üzərində iyirmi il çalışmışdır.
Katib Çələbinin coğrafiyaya dair “Cahannüma” əsəri də məşhurdur və bir çox dillərə tərcümə olunmuşdur. Yerin kürəşəkilli olmasını isbatlayan dəlilləri ehtiva edən bu kitabda Katib Çələbi Yaponiyadan tutmuş Anadoluyadək böyük bir ərazinin bitki və heyvanat aləmi barədə qiymətli məlumatları toplamışdır.
Alimin tarixi mövzuda yaxdığı “Fəzləkə” əsəri iki hissədən ibarətdir: ərəb dilində olan birinci hissədə dünyanın yaranışından 1639-cu ilə qədərki önəmli hadisələr və dövlətlər haqqında məlumat verilir; türkcə yazılmış ikinci hissə isə 1591-1654-cü illəri əhatə edən Osmanlı tarixidir.
Katib Çələbinin ən qiymətli əsərlərindən biri də dənizçilikdən bəhs edən “Töfhətül-kibar” kitabıdır. Burada yaranışından 1656-cı ilə qədər Osmanlı donanmasının tarixi, onun apardığı döyüşlər öz əksini tapmışdır...
Azərbaycan alimləri öz tədqiqatlarında Katib Çələbinin əsərlərindən (xüsusilə “Kəşfüz-zünun”dan) bol-bol istifadə etmişlər. Ümid edək ki, bu dahi insanın yubileyi ölkəmizdə də qeyd olunacaq.

BU, ODUR: ÇİNGİZ XAN

2009-01-07T05:28:00.001+04:00

Bəli, şəkildə gördüyünüz 2000-ci ildə YUNESKO tərəfindən bütün dövrlərin ən böyük sərkərdəsi elan olunmuş Çingiz xanın Monqolustandakı heykəlidir. Abidənin açılışı ötən ilin yayında olub, amma hələ tikilib qurtarmamışdan təkcə yerli əhalinin deyil, xarici turistlərin də diqqətini çəkib, onların ziyarətgahına çevrilib.
Dünyanın ən nəhəng abidələrindən biri olan bu heykəlin qoyulması barədə qərar Monqolustan hökuməti tərəfindən 2006-cı ildə – Böyük Monqol dövlətinin yaranmasının 800 illiyi münasibətilə qəbul edilib və onun inşasına 10 milyon dollar vəsait ayrılıb. Həmin ərəfədə bir vaxtlar SSRİ-nin yardımı ilə tikilmiş Ulan-Bator beynəlxalq aeroportuna Çingiz xanın adı verilib. Abidənin qoyulduğu yer də aeroportun yaxınlığında, avtomobil yollarının kəsişməsində – Ulan-Bator şəhərinin 53 kilometrliyindədir.

Hündürlüyü 40 metr olan Çingiz xan abidəsinin qurulmasına iki ildən də artıq vaxt sərf olunub. Heykəlin 10 metr hündürlüklü postamentində restoranlar, kino-teatr və muzey yerləşir. Muzeyin ekspozisiyası 37 monqol xanının həyat və fəaliyyətini əks etdirir…

MOLLA PƏNAH VƏ DƏDƏ KATİB

2009-01-05T05:26:00.001+04:00

Güney Azərbaycanın qərb bölgəsində – Urmiyada milli ədəbiyyatın nəşri və təbliği sahəsində dəyərli işlər görən «Yaz» nəşriyyatı oxuculara iki yeni kitab ərməğan edib.
Bunlardan birincisi, yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatı və dilinin inkişafında bütöv mərhələ təşkil edən böyük şairimiz Molla Pənah Vaqifin (1717-1797) divanıdır. Deyilməlidir ki, kitabın nəşrinə İran İslam Respublikasının hakimiyyət orqanlarından icazə almağa nə az, nə çox – düz il yarım vaxt gedib və dəfələrlə bununla bağlı edilən müraciətlərə rədd cavabı verilib. Yalnız nəşriyyatın rəhbəri Bəhram Əsədinin təkidli səyləri nəticəsində divanın nəşrini həyata keçirmək mümkün olub.
Kitaba Molla Pənah Vaqifin həm klassik janrlarda, həm də xalq şeiri formalarında yazdığı əsərləri (qəzəl, qoşma, müxəmməs, təcnis və s.) daxil edilib. Onu da deyək ki, bu, Vaqif divanının İranda və ərəb əlifbası ilə ilk nəşridir.

İkinci kitab isə «Dədə Katib» təxəllüsü ilə tanınan məşhur urmiyalı şair Əbdürrəhman Təyyar Quluncunun «Günümüz aydın» adlı şeirlər toplusudur. 335 səhifəlik kitabda şairin heca vəznində yazılmış ictimai, irfani və əxlaqi məzmunlu şeirləri yer almışdır.
Qeyd edək ki, Dədə Katib həm də Güney Azərbaycanın qərb bölgəsində yaşayan hənəfi məzhəbli sünnilərin din alimi kimi tanınır. O, türk və fars dilləri ilə yanaşı, ərəb və kürd dillərini də bilir. Əsərlərinin əksəriyyəti Azərbaycan türkcəsində olsa da, Türkiyə türkcəsində yazılmış şeirləri də az deyil. Güney Azərbaycanın qərb və Türkiyənin şərq bölgəsindəki aşıqlar və ozanlar arasında (xüsusən, İran-Türkiyə sərhədinin hər iki tayında yaşayan kürəsünni türkləri içərisində) çox məşhurdur. Gəncliyində «Katib» təxəllüsü ilə yazan şairə «Dədə» adı Türkiyədə – Konya şəhərində verilmişdir. Hazırda 84 yaşı olan Dədə Katib Urmiya ilə Salmas arasındakı Quluncu qəsəbəsində yaşayır.
Onu da əlavə edək ki, «Günümüz aydın» toplusu Dədə Katibin sayca üçüncü kitabıdır. Bundan əvvəl onun «İncili sədəf» və «Urmu gölü» adlı iki kitabı nəşr olunmuşdur.

P.S. Dədə Katib 21 fevral 2009-cu ildə dünyasını dəyişdi. Allah rəhmət eləsin.

HANTİNQTON HƏYATDAN GETDİ

2008-12-30T05:23:00.002+04:00

Dünyaca məşhur və geniş mübahisələrə yol açmış «Sivilizasiyaların toqquşması» kitabının müəllifi Samuel Hantinqton 81 yaşında dünyasını dəyişib. Bu barədə onun 58 il çalışdığı və yalnız ötən il təqaüdə çıxdığı Harvard universiteti məlumat yayıb.
Son yarım əsrdə dünyanın ən nüfuzlu politoloqlarından biri olan Samuel Hantinqton 1927-ci il aprelin 18-də Nyu-Yorkda doğulmuş, Yel universitetini bitirdikdən və orduda xidmət etdikdən sonra Harvardda çoxillik müəllimlik fəaliyyətinə başlamışdı. 1957-ci ildə onun «Əsgər və dövlət: mülki-hərbi münasibətlərin nəzəriyyəsi və siyasəti» adlı ilk kitabı işıq üzü görmüş və müxtəlif rəylər doğurmuşdu. Hətta tənqidçilərindən biri baxışlarına görə onu Mussoliniyə bənzətmişdi. Bununla belə, Hantiqton özünün qeyri-standart və cəsarətli fikirlərini irəli sürməkdə davam etmiş, tədricən Amerika və dünya siyasətinə təsir göstərən bir mütəfəkkirə çevrilmişdi.
1964-cü ildə o, Zbiqnev Bzejinski ilə birlikdə yazdığı «Siyasi hakmiyyət: SSRİ-ABŞ» adlı kitabını çap etdirdi. Soyuq müharibənin mümkün gedişini və nəticələrini açıqlayan bu əsər onun iti zəkasının və güclü fəhminin təsdiqinə çevrildi. Təsadüfi deyil ki, çox keçmədən o, Ağ Evdə işə cəlb edildi: 1977-78-ci illərdə ABŞ Milli Təhlükəsizlik Şurasının koordinatoru və prezident Karterin müşaviri oldu.

1990-cı illərin ortalarına qədər Hantiqton daha çox akademik alim kimi tanınırdı. 1996-cı ildə «Sivilizasiyalıran toqquşması»nın nəşri ilə onun adı siyasi və elmi dairlərin hüdudlarını aşıb sözün həqiqi mənasında dillər əzbəri oldu. Qısa bir zamanda qırxa yaxın dilə tərcümə olunan bu kitabdakı fikir və proqnozlar dünyanın hər yerində müzakirə və mubahisə obyektinə çevrildi. Bu da səbəbsiz deyildi: Yer kürəsində baş verən hadisələr onun dediklərini sanki təsdiqləyirdi. Elə bil bütün proseslər Hantinqtonun ssenarisi əsasında gedirdi. Bü üzdən hətta siyasətlə o qədər maraqlanmayan insanlar belə onun fikirləri ilə tanşlığa can atırdı.
Doğrudur, onun dedikləri Edvard Səid kimi nüfuzlu müəlliflərin kəskin tənqidinə də məruz qalırdı. Həmin tənqidlərə cavab olaraq, Hantinqton «Islamica» dərgisinə verdiyi müsahibədə demişdi: «Mənim əsas ideyam öz qüvvəsini saxlayır; bu da ondan ibarətdir ki, mədəni kimliklər, ziddiyyətlər və oxşarlıqlar dövlətlər arasındakı münasibətlərdə nəinki rol oynayacaq, hətta başlıca rol oynayacaqdır».
Samuel Hantinqtonun ən mühüm tezisi budur ki, soyuq müharibə bitdikdən və ideoloji ziddiyyətlər aradan qalxdıqdan sonra sivilizasiyalararası fərqlər dünya siyasətinin həlledici amilinə çevrilir və yer kürəsindəki münaqişələrin kökündə dayanır. O, dünyada bir neçə iri sivilizasiyanın (qərb, islam, çin, yapon, hind, latın amerikası, pravoslav, afrika) mövcudluğunu önə çəkir və göstərirdi ki, bəşəriyyətin taleyi həmin sivilizasiyaların münasibətləri və toqquşması zəminində müəyyənləşəcək. Bu prosesdə o, ilk növbədə Çinin roluna diqqət ayırırdı və beynəlxalq münaqişələrin sxemini təxminən belə cızırdı:
«Çin özünə güvənərək, Cənubi Çin dənizini tam nəzarətə götürmək istəyəcək, amma Vyetnamın müqaviməti ilə qarşılışıcaq. ABŞ Vyetnamın köməyinə gələcək və Çinin zərbələrinə məruz qalacaq. Bunun nəticəsində müsəlman ölkələrində antiqərb əhval daha da güclənəcək, islamçılar ərəb ölkələrində nəzarəti ələ alacaq. Beləliklə, Qərb dövlətlərinin Rusiya, Qafqaz və Mərkəzi Asiyadakı neft qaynaqlarından asılılığı artacaq. Bu üzdən Qərb Rusiyanı öz tərəfinə çəkməli və onun cənubdakı neftlə zəngin müsəlman ölkələrinə nəzarət cəhdlərini dəstəkləməli olacaq. Yaponiya Çinlə yaxınlaşacaq, Rusiya isə Çinin uğurlarından narahat olub ona qarşı çıxacaq. Buna cavab olaraq, Çin Vladivostoku, Amur vadisini və Şərqi Sibirin ən mühüm bölgələrini işğal edəcək. NATO Rusiyanı öz sıralarına qəbul etməyə çalışıb onunla birlikdə Çinə qarşı hərbə başlayacaq. Qərb, Rusiya, Çin və Yaponiyanın müharibədə ciddi itikilərə məruz qalması Hindistanın xeyrinə işləyəcək…»
Belə bir qorxunc perspektiv kontekstində Hantiqton maraqlarından çıxış etdiyi Qərbə ciddi bir xəbərdarlıqda bulunurdu: «Qərb başa düşməlidir ki, məhz onun başqa sivilizasiyaların işlərinə müdaxiləsi müasir dünyada qeyri-sabitliyin ən təhlükəli mənbəyi olaraq qalır».
Hər halda ötən illərin təcrübəsi Hantinqtonun başqa bir məşhur politoloq, «Tarixin sonu» adlı əsərin müəllifi Frensis Fukuyama ilə müqayisədə daha haqlı olduğunu göstərdi: sosialist blokunun süqutundan sonra liberal demokratiyanın «zəfər yürüşü» yer üzünə arzulanan sakitliyi gətirə bilmədi…
Bəzi şərhçilər Hantinqtonun ölümünü rəmzi bir hadisə kimi dəyərləndirirlər: onlara görə, bu, ABŞ-ın dünyada təkbaşına hökmranlığının başa çatmasından xəbər verir…

______________

Samuel Hantinqtonun «İSLAM DÜNYASI VƏ QƏRB» adlı yazısını BURADAN oxuya bilərsiniz.

NƏSİMİ DİVANININ YENİ NƏŞRİ

2008-12-11T05:20:00.002+04:00

Bu yaxınlarda Təbrizdəki «Əxtər» nəşriyyatı dahi şairimiz İmadəddin Nəsiminin türkcə divanının yeni nəşrini oxuculara təqdim edib. Divanın tərtibçisi təkcə Güneydə deyil, Quzey Azərbaycanda da yaxşı tanınan qocaman tədqiqatçı, «Qara məcmuə», Nəbati divanı (iki cilddə) və s. kimi qiymətli abidələrin mətnlərini çapa hazırlamış doktor Hüseyn Düzgündür. Divan üzərində üç ilə yaxın bir müddətdə zəhmət çəkmiş H.Düzgün əvvəlki nəşrlərdə mövcud olan çoxsaylı qüsurları aradan qaldıraraq, daha mükəmməl bir mətni oxucuların və tədqiqatçıların ixtiyarına vermişdir. Təsadüfi deyil ki, nəşrin işıq üzü görməsindən sonra keçən qısa müddət ərzində səslənmiş rəylərdə o, nəsimişünaslıqda yeni bir söz kimi dəyərləndirilir və sonrakı bütün çaplara əhəmiyyətli təsir göstərəcəyi vurğulanır.
Doğrudan da, 561 səhifəlik divana ötəri baxış belə tərtibçinin nəhəng bir işi həyata keçirdiyini söyləməyə əsas verir. Alim Nəsiminin ana dilindəki bütün irsini bir yerə toplayaraq, klassik janrlar üzrə qruplaşdırmış və 12 bölmədə yerləşdirmişdir:

1. Mənaqib – peyğəmbərə və imamlara həsr olunmuş şeirlər; 2. Əlifnamələr – hər beytində əlifbadakı bir hərfin mənasını açıqlayan şerilər; 3. Qəsidələr; 4. Qəzəllər; 5. Tərcibəndlər (irfani məzmunlu 4 şeir); 6. Məsnəvilər (irfani məzmunlu 3 məsnəvi); 7. Mürəbbelər (həzrət Əliyə həsr olunmuş 1 və irfani məzmunlu 1 mürəbbe); 8. Müstəzadlar (bu bölmədə 8 şeir verilmişdir ki, tətibçiyə görə, onlardan son 3-ü şübhəlidir və sonradan Nəsimi adına yazıldığı ehtimal olunur); 9. Müxəmməslər (2 şeir); 10. Tuyuqlar (irfani məzmunlu 280 tuyuq); 11. Müləmmələr (türk, ərəb və fars dillərində 7 şeir); 12. Nəzirələr və şübhəli şeirlər (bura şairin ölümündən sonra eyni təxəllüslə, yaxud onun əsərlərinə nəzirə kimi yazılaraq, Nəsimi adına çıxılan şeirlər daxil edilmişdir).
Bundan əlavə, kitabda ayrıca bir bölümdə Nəsimi şeirlərinə təzminlər və ona həsr olunmuş poetik nümunələr də yer almışdır.
Nəşrin qiymətli cəhətlərindən biri də onun geniş həcmli və dolğun müqəddimə ilə yanaşı, çeşidli indekslərə (Quran ayələri və hədislər, ayrı-ayrılıqda ərəb, fars və türk sözlərinin lüğəti, şəxs, kitab, yer, qəbilə adları, fəlsəfi, sufi və musiqi terminləri, kəşfül-əbyat və s.) təchiz olunmasıdır ki, bu da divan üzərində araşdırma aparanlara əvəzsiz töhfədir.

Hüseyn Düzgünün sözügedən nəşrə yazdığı müqəddimədən bir parçanı BURADAN oxuya bilərsiniz.

ORXAN PAMUKUN DOSYESİ

2008-12-10T05:17:00.001+04:00

Bu məqalə bir neçə gün öncə “Bir xain necə yetişdirilir?” başlığı altında ünlü türk şairi və romançısı Atilla İlhanın (1925-2005) yazısı kimi elektron poçtuma daxil olub. Mənə maraqlı gəldiyindən göndərən şəxsdən yazının A.İlhana aidliyini təsdiqləyən mötəbər qaynağın olub-olmadığını soruşdum. O da mənə İnterneti göstərdi. Əslində mən ona müraciətdən öncə İnternetə baş vurmuşdum. Axtarışlarım bu yazının hələ xeyli əvvəldən bir sıra türk saytlarında, özü də məhz Atilla İlhanın yazısı olaraq, yayıldığını aydınlaşdırmağa imkan vermişdi. Bununla belə, bir-iki yerdə həmin məqalə araşdırmaçı-yazar Sərdar Quruya da aid edilirdi. Daha sonra eyni mətn Kanadada yaşayan və Türkiyə işlərini yaxşı bilən kifayət qədər ciddi bir tədqiqatçı tərəfindən yenə A.İlhanın yazısı olaraq yayıldı. Bu üzdən axtarışlarımı bir az da intensivləşdirdim və sonda yazının yuxarıda adı keçən Sərdar Quruya aid olduğu qənaətinə gəldim. (Bunun üçün, məsələn, bu ünvana baxmaq yetərlidir). Aydın oldu ki, yazı 2005-ci ildə, yəni Orxan Pamuk “Nobel” almazdan qabaq yazılıb, özü də iki variantda – geniş və müxtəsər variantlarda yayılıb. Yazının Atilla İlhana aid edilməsində, görünür, onun Orxan Pamuka heç də yaxşı oımayan münasibəti əsas rol oynayıb – A.İlhan O.Pamuku “əsərləri çox çap olunan, amma az oxunan yazıçı” adlandırır və onu, öz təbirincə desək, “komprador aydınlar” cərgəsinə aid edirdi.
Amma əsas məsələ yazının kimə aidliyində deyil – hər halda bu məqalə yazılıb və yayılıb. Məsələ heç yazının qəhrəmanı, Nobel mükafatı laureatı Orxan Pamukda da deyil. Başlıcası yazının mahiyyətidir, onun bir şəxsin nümunəsində açıqlamağa çalışdığı texnologiyadır. Həmin mahiyyətin və texnologiyanın bu gün də gözümüz önündə baş verənlərə, o sıradan, bizdə gedən dartışmalara dəxli olsun gərək...

♦ ♦ ♦
Kəşfiyyat dünyasında "yumurtadan quş çıxartmaq" kimi bir deyim vardır. Deyək ki, X ölkəsində 20 il bundan sonra həyata keçirmək istədiyiniz uzunmüddətli bir əməliyyat var. Həmin əməliyyat üçün sizə müxtəlif provakatorlar lazımdır və ən etibarlı provakator öz yetişdirdiyinizdir. Bu iş üçün istedadlı, amma gələcəyi parlaq olmayan zəif xarakterli bir "yumurta" tapılır.
Məsələn, bir gənc universitetdə seçilir və mərhələ-mərhələ əvvəlcə təhsildə vəzifə tutmaqla, daha sonra da mediada təbliğat və şirkət sponsorluqları ilə ölkədə sözü dinlənən bir professor halına gətirilir. Lazım gəldikdə, bütün araşdırma və kitabları da əlinə hazır olaraq verilir.
Ölkədəki insanlar bu adam tərəfindən yazılmış bildikləri möhtəşəm əsərləri oxuyar və ona olan hörmətləri artar. Beləcə, yumurta kürt mərhələsini bitirər və çatlayıb gözəl bir quş olma zamanı gələr.
Təyin olunan vaxtda bu professor media vasitəsilə dəhşətli dərəcədə radikal açıqlamalar verməyə başlar və bütün ölkəni qarışdırar. Eyni zamanda onun kimi yetişdirilən digər “yumurtalar” da başqa fəaliyyətlərə girişərlər.
Nə isə mövzu uzun, mənim yerim dar, amma maraqlananlara Şərq Blokunun çöküş dövrünə baxmağı məsləhət görürəm.
* * *
Bu əlaqəsiz mövzudan sonra gələk Orxan bəyə.
Fərid Orxan Pamuk bəyin (kimsənin bilməsini istəmədiyi əsil adı Fəriddir) əslində ölkəsinə bu qədər müxalif olmasına bir səbəb yoxdur. Çox kasıb və həyatını çətinliklər içində keçirmiş birisi olsaydı, bəlkə də anlayardım, amma Orxan Pamuk nəsillikcə aristokrat təbəqəsinə mənsubdur və bu gün tənqid etdiyi dövlətin çox çörəyini yemişdir.
Məsələn, babası Respublikanın ilk mühəndislərindəndir və xüsusilə Atatürk, İnönü dövrlərində qızğın dəmiryolu çəkilişlərində böyük tenderləri udub qısa zamanda varlanmışdır. Oğulları bu nəhəng sərvətin böyük bir qisimini sağa-sola xərcləsələr də, Orxan Pamukun zəngin həyat sürməsinə çatacaq qədər sərvət qalmışdır.
Yaxşı, “Orxan Pamukda olan bu sistem düşmənçiliyi haradan qaynaqlanır?” və “görəsən, "süni" bir düşmənçilik deyil ki?” – suallarına cavab axtaraq.
Orxan Pamukun həyatının ilk mərhələlərinə baxdığımız zaman böyük bir müvəffəqiyyətsizlik olduğunu görürük. 30 yaşına qədər iki məktəb dəyişmiş və yalnız əsgərliyini qısaltmaq üçün jurnalistika oxumuş bir insan. Əvvəl rəssam olmaq istədiyi halda, sonra yazıçılığa qurşanır. İllərlə evindəki otağına qapılaraq mükafatlar alan, amma kimsənin pul vermək istəmədiyi romanlar yazır. “Görünür, hər şey bura qədərmiş” – mərhələsinə gəldiyi anda sehrli bir çubuq dəymiş kimi Orxan Pamukun kitabları satılmağa və xaricdə tanınmağa başlayır.
Yaxşı, bu sehrli çubuq, görəsən, harada dəymiş ola bilər? Mənim qənaətimcə, bu çubuğun izini Amerikada axtarmaq lazımdır.
Amerikaya getməzdən əvvəl Orxan Pamuka dərin təsirləri aydın olan birindən bəhs etmək lazımdır. Bu adam Orxan Pamukun qardaşı Şövkət Pamukdur.
Şövkət Pamuk Orxan Pamukun ilk dövrlərinin əksinə olaraq, son dərəcə müvəffəqiyyətli bir insan. Amerikada Yel, Berkli kimi nüfuzlu universitetlərdə iqtisadiyyat oxuduqdan sonra Türkiyədə bir çox universitetdə dərs verən Şövkət Pamuk Osmanlı iqtisadiyyatı üzrə tanınmış bir mütəxəssisdir. Bir çox xarici universitetlərdə Osmanlı və Türkiyə iqtisadiyyatından dərs demişdir.
Bu universitetlərdən ən maraqlısı İsraildə olan Ben Qurion universitetidir. Bu universitet öz adını İsrailin ilk baş naziri, İsrailin qurucularından və hətta anarxist fəaliyyətləri üzündən Osmanlı tərəfindən Fələstindən qovulacaq qədər fanatik sionist olan David Ben Quriondan almışdır. Həmin universitetdə dərslərini MOSSAD-ın da maraqla izləyib hesabatlar hazırlatdığı bir "Orta Şərq araşdırmaları" bölməsi var. Hörmətli Şövkət Pamuk məhz belə nüfuzlu bir bölmədə (!!!) dərs verə biləcək qədər istedadlı bir iqtisadçımızdır.
Ben Qurion universitetinin başında 14 il Dünya Bankında işləmiş və buradakı uğurlarına görə Rotari və Lions klublarının “2000-ci ilin adamı” seçdiyi prof. Avişay Braverman dayanır. Belə uğurlu bir iqtisadçının idarə etdiyi universitetdə iqtisadiyyat dərsi verməyin əhəmiyyətini yəqin ki, anlayırsınız. Orxan Pamukun qardaşı Şövkət Pamuk bu qədər dəyərli bir müəllimimizdir.
Hə, gəlin biz Orxan Pamukun Amerika səfərinə dönək yenə.
1985-1988-ci illər arasında tam üç il Amerikada qaldı Orxan Pamuk. Bu dövrdə yorulmadan kitab yazmaqla yanaşı, çox əhəmiyyətli bir kursu da müvəffəqiyyətlə bitirdi. Bu kurs İova universiteti nəzdində təşkil olunan “International Writing Proqram” (IWP) adlı çox maraqlı bir kursdur. Kursun məqsədi dünyanın müxtəlif bölgələrindən gələn və müəyyən potensialı olan yazarların Amerika həyatını tanımaları və kitablarını yaza biləcəkləri gözəl bir mühitə qovuşmalarıdır. Bu "xeyirxah" proqram çərçivəsində hər il 20-yə qədər yazar Amerikanın qonağı olur.
Məhz bu kursdan sonra Orxan Pamukun həyatı dəyişdi. Yəni özü demişkən, "bir kursa getdi, həyatı dəyişdi". Həmin kursdan 2004-cü ildə məzun olan bir başqa türkün adı da Mahir Ağdaşdır – bu adı yadınızda saxlayın, çünki gələcəyi parlaqdır.
İnsan istər-istəməz düşünür: “Bu universitet bu qədər insanı çağırıb onları aylarla yedirib-içirmək və saxlamaq üçün pulu haradan tapır?”
Cavabı sadədir: yazarlar üçün bu təhsil proqramının baş sponsoru Amerika Xarici İşlər Nazirliyidir.
Orxan Pamukun şansı Amerikada bundan sonra son dərəcə artır. Diqqət etsək, Orxan Pamukun Amerikada çıxan kitablarının təqribən hamısının eyni nəşriyyatda çap olunduğunu görərik. Bu, “Random Haus” nəşriyyatıdır.
Nəşriyyatın sahibi isə dünyaca məşhur alman “Bertelsman” yayın şirkətidir. “Bertelsman”ın qurucusu, hazırda təqaüdçü həyatı sürən və dünyanın ən varlı adamlarından olan Reynhard Mohn da sehrli çubuq nümunələrindəndir. Cənab Mohn İkinci Dünya Müharibəsində general Rommelin Afrika korpus birliyində kiçik leytenant olaraq döyüşüb. Burada amerikalılara əsir düşərək Kanzasda bir əsir düşərgəsinə aparılıb. O zamana qədər kitablara maraq göstərməyən Mohn bir anda dönüb kitabsevər olub. Müharibədən sonra kommunizm təhlükəsi altındakı ölkəsinə qayıdan Mohn qəfildən bir nəşriyyat açaraq ilahi və dini kitablar nəşr etməyə başlayıb. “Bertelsman”ın qurulması beləcə sadə olub.
1991-ci ildə təqaüdə çıxarkən “Bertelsman” dünyanın ən böyük nəşriyyatlarından biri, özü də Qarun qədər varlı idi. Bu amerikalılar kiçik leytenant Mohna əsir düşərgəsində nə yedirtdilərsə, adam müvəffəqiyyətin sirrini tapdı bir anda. “Bertelsman”ın başqa bir maraqlı xüsusiyyəti 2001-ci ildə “Doğan Holdinq”lə musiqi bazarına yönəlik bir ortaqlığa getməsidir. Bu ortaqlığın bütün danışıqları şəxsən Aydın Doğanın qızı Xanzadə tərəfindən aparıldı. İndi Türkiyədə yayılan bir çox xarici musiqi albomları məhz bu ortaqlığın sayəsində Türkiyəyə çatır.
Görünür, bu böyük qrup Orxan Pamuku çox sevir ki, bütün kitablarını satılsa da, satılmasa da, israrla nəşr edir.
Orxan Pamukun ən böyük müvəffəqiyyətlərindən biri də dünyaca məşhur IMPAC Dublin mükafatını almasıdır. Bu mükafat sadə bir lövhədən ibarət deyil, təbii ki. Mükafatın münsiflər heyəti "Mənim Adım Qırmızı" kitabını elə bəyənmişdir ki, müəllifə hədiyyə olaraq, 115 min dollar vermişdir.
Yaxşı, bir türk yazıçısına onun bir çox həmkarlarının həyatları boyunca bir yerdə görə bilməyəcəyi məbləği verən təşkilatın arxasındakı güc kimdir?
Bu, mükafata adını verən IMPAC şirkətidir.
IMPAC bütün dünyada məşhur olan və idarəçilik üzrə məsləhətçi xidmətləri göstərən bir Amerika şirkətidir. İdarəçilik məsləhətləri adı altında gözəl kəşfiyyat xidmətləri göstərdiyi də məlumdur. Şirkətin başında duran Dr. Ceyms İrvin İrlandiyanı və kitabları çox sevdiyi üçün belə gözəl bir mükafat ortaya çıxarmışdır və hər il müvəffəqiyyətli bir yazara bu mükafat verilir.
Ədəbiyyatsevər dostumuz cənab Irvin çox da fəal birisidir. Amerikanın öncül Respublikaçılarındandır və Amerika ordusu ilə gözəl münsibətləri var. O qədər gözəl ki, Amerika Hərbi Akademiyası “Vest Poynt”dan üstün xidmət mükafatı almışdır.
Orxan Pamuka verilən mükafatın sponsoru cənab Ceyms Irvin "International Democratic Union" dərnəyinin də baş üzvü və mühasibidir. Bu dərnək dünya miqyasında sağ mərkəzçi partiyaları bir araya gətirmək üçün qurulmuşdur. Qurucuları arasında Ronald Reyqan, Marqaret Tetçer, ata Corc Buş, Helmut Kol və Jak Şirak kimi əhəmiyyətli adlar da vardır. Dərnəyin Türkiyədən də iki üzvü var. Bunlar Ana Vətən Partiyası və Doğru Yol Partiyasıdır. Dərnəyin hazırkı başçısı Avstraliyanın Amerikapərəst baş naziri Con Hovarddır.
Ceyms Irvin bundan əlavə Vaşinqtondakı "Center for Democracy" dərnəyinin də üzvüdür. Bütün dünyaya Amerika demokratiyasını gətirmək məqsədi daşıyan bu dərnəyin ən maraqlı siması hamımızın yaxşı tanıdığı Henri Kissincerdir. Kissincer deyildimi, o demokratiyanın necə gələcəyini hamınız təxmin edərsiniz hər halda.
Orxan Pamukun otuz yaşlarına qədər otağından çıxmayan biri olaraq çox böyük mərhələləri itirdiyi böyük bir həqiqətdir. Hazırda qazandığı şöhrətin və pulun kefini çəkməklə məşğuldur. Təqsim meydanına yaxın və möhtəşəm boğaz mənzərəli terras qatında yeni əsərləriylə məşğul olur. Divarlarında yapon ədəbiyyatına qədər təsnif edilmiş yüzlərlə kitab olan lüks mənzilini yalnız iş məqsədilə istifadə edir və bəzən də yaxın dostlarıyla yemək yeyir. Bu evə tez-tez gələn yaxın dostlardan biri də yəhudi əsilli Amerika jurnalisti Ceri Liber idi. Bu şəxsiyyəti yaddaşı güclü olanlar xatırlayacaqlar. Qurucusu olduğu insan haqları komitəsinin təmsilçisi kimi Türkiyədə insan haqlarının pozulmasına dair bir hesabat yazmışdı. Sonra bu hesabat kitab şəklinə də salındı. Həmin hesabatda türk ordusunun kürdləri kütləvi qırğına məruz qoyduğu iddia edilmiş və türk ordusuna açıqca "avaralar" deyə xitab olunmuşdu. Bu kitabı tərcümə edən Ərtoğrul Kürkçü və Aişə Nur Zarakoğlu haqqında iddia açılınca, Ceri Liber onlara dəstək vermək üçün dərhal Türkiyəyə gələrək, məhkəmələrə qatılmışdı.
Hər halda hörmətli Orxan Pamukun fikirlərinin formalaşmasında Ceri Liberlə xüsusi terras qatında yemək arxasında etdiyi söhbətlərin böyük təsiri olmuşdur…

MÖVLANA QƏZƏLLƏRİ POLYAK DİLİNDƏ

2008-09-21T05:14:00.002+05:00

Krakovda ötən il 800 yaşı bütün dünyada təntənə ilə qeyd olunmuş dahi şair və mütəfəkkir Mövlana Cəlaləddin Ruminin (1207-1273) seçmə qəzəllərinin tərcüməsindən ibarət «Sözlərin keçidində» adlı kitab işıq üzü görmüşdür. Qəzəllərin polyak dilinə tərcüməçisi ixtisasca iranşünas olan 54 yaşlı Marek Smojinskidir.
Kitabda Mövlananın 32 qəzəli və mütərcimin geniş ön sözü (49 səhifəlik) yer almışdır. Ön sözdə Mövlananın həyatı və əsərləri barədə ətraflı məlumat verən M.Smojinski onun yaradıcılığında üç dini-ideoloji ənənənin – buddizm, zərdüştilik və islam – çulğaşdığını vurğulamışdır.
Kitaba əlavə olunmuş «Könüllər» adlı CD onun dəyərini daha da artırır. Həmin CD-yə M.Smojinskinin və Polşanın tanınmış opera müğənnisi Mariuş Koluçun ifasında Ruminin farsca beş, polyakca iki qəzəli yazılmışdır. Qəzəllərin oxunuşu tar, ney, rübab və s. musiqi alətlərinin çalğısı ilə müşayiət olunur.

Bundan başqa kitabda hər səkkiz səhifədən bir Mövlana beytlərini əks etdirən xəttatlıq nümunələri verilmişdir. Polşanın məşhur qrafika ustası Katajina Bruzda tərəfindən çəkilmiş səkkiz illüstrasiya isə kitaba xüsusi gözəllik bəxş edir. Yeri gəlmişkən, kitabın üz qabığı da həmin rəssam tərəfindən işlənmişdir.
Kitabın nəşrindən və satışa buraxılmasından keçən qısa müddət onun polyak oxucuları tərəfindən böyük maraqla qarşılandığını üzə çıxarmışdır. Marek Smojinski mətbuata verdiyi açıqlamada bu marağı Mövlana qəzəllərinin heyrətamiz ritmikliyi və ümumbəşəri ruhu ilə əlaqələndirmişdir.

ƏLVİDA, RAYT!

2008-09-21T05:12:00.001+05:00

Əfsanəvi «Pink Floyd» qrupunun banilərindən biri Riçard Rayt (Richard Wright) Britaniyada dünyasını dəyişib. Musiqiçinin mətbuat katibinin verdiyi məlumata görə, 65 yaşlı Rayt xərçənglə qısa mübarizədən sonra gözlərini əbədi olaraq yumub.
Xüsusi təqdimata ehtiyacı olmasa da, yada salaq ki, Riçard Rayt 1943-cü ilin iyulunda doğulmuş, Londonda politexnik kollecdə oxuyarkən, Rocer Uoters və Nik Meysonla tanış olmuş, onların «Siqma 6» adlı qrupuna qoşulmuşdu. Az sonra Sid Barret gəldi və 1965-ci ildə tarixin ən möhtəşəm rok qrupunun – «Pink Floyd»un tarixi başlandı. 1968-ci ildə Devid Gilmor «qızıl dördlüyü» tamamladı.
Rayt «Pink Floyd»un misilsiz melodikasının əsas yaradıcısı idi. Özü deyirdi ki, əvvəl melodiyanı tapır, sonra isə ona sözlər «oturdulur».

1980-ci ilin əvvəllərində Rayt qrupdan ayrılıb solo karyerasına başladı. Bir neçə albom buraxsa da, elə bir uğur qazanmadı – onun göbəyi «Pink Floyd»a kəsilmişdi. Onun qrupdan gedişini Uoterslə ixtilafı ilə əlaqələndirirdilər. Özü isə belə deyirdi: «Pink Floyd» daimi məhkəmə çəkişməsində olan nikah kimidir».
Hər halda 1987-ci ildə, artıq Uotersin gedişindən sonra o, qrupa qayıtdı. O zaman Uotersin kəskin etirazlarına baxmayaraq, Meyson və Gilmor hələ də «Pink Floyd» adı altında çıxış edirdilər.
Onlar bir də 2005-ci ildə klassik tərkibdə – dördlükdə toplaşıb yoxsulluqla mübarizəyə həsr olunmuş «Live 8» şousunda çıxış etdilər…
Riçard Rayt getdi və yeri boş qaldı. Devid Gilmor demişkən: «Heç kəs onu əvəz edə bilməz»…

BLOQÇULUQ HƏM DƏ TƏHLÜKƏLİ İŞDİR

2008-09-21T05:09:00.002+05:00

Bu yaxınlarda Mərakeşdə qəribə bir məhkəmə prosesi keçirilib: 29 yaşlı Məhəmməd ər-Raci öz bloqunda yazdığı sözlərə görə iki il həbs cəzasına məhkum olunub və 626 dollar cərimə edilib.
İttihama əsasən, bu gənc «Hespress» adlı saytdakı bloqunda Mərakeş kralı VI Məhəmmədi təhqir edib. O yazıb ki, kral mərakeşliləri ləyaqət hissindən məhrum varlıqlara çevirib və onları hökumətin verdiyi «tulapayı» yardımlar hesabına yaşamağa öyrəşdirib. Məsələn, hökumət vətəndaşlara taksi sürmək üçün lisenziya paylayır və bununla da onlarda işləmək, çalışmaq duyğusunu öldürür.
«Röyters» agentliyinin bildirdiyinə görə, ər-Racinin məhkəməsi cəmi 10 dəqiqə çəkib və müttəhimə özünü müdafiə üçün söz demək imkanı verilməyib.
Qeyd edək ki, kral ailəsinin şəninə toxunan sözlər yazmaq təkcə Mərakeşdə cinayət sayılmır. Məsələn, bir müddət əvvəl Tailandda hakim ailənin ləyaqətini aşağılayan məlumatlar yaymaq ittihamı ilə təqribən 400 (!) saytı bağlayıblar.

Rusiya tarixində bloqçu üzərində ilk məhkəmə prosesi isə bu ilin əvvəllərində olub: Sıktıvkarda tanınmış musiqiçi və bloqçu Savva Terentyevi jurnalist Boris Suranovun «Livejournal»dakı bloquna yazdığı şərhə görə (!) Rusiya Federasiyası Cinayət Məcəlləsinin 282-ci maddəsi (hər hansı sosial qrupu – indiki halda milisi – təhqir etmək, yaxud ona qarşı nifrət və düşmənçiliyə təhrik etmək) ilə ittiham ediblər. Bu hadisənin səsi hətta Rusiya Dövlət Dumasına da gedib çıxmışdı.
Məsələnin ciddiliyini Vaşinqton universitetinin əməkdaşları tərəfindən hazırlanmış «World Information Access» adlı məruzə daha aydın göstərir. Həmin məruzəyə əsasən, son beş ildə 64 bloqçu həbs edilmişdir. Onlardan 36-sı 2007-ci ildə tutulmuşdur ki, bu da 2006-cı ildəkindən 3 dəfə çoxdur.
Məruzə müəlliflərinin fikrincə, bloqçuların həbsinin çoxalması internet gündəliklərinin (bloqların) siyasi həyatda rolunun artması ilə əlaqədardır. Onlar qeyd edirlər ki, ən çox həbslər siyasi qeyri-müəyyənlik dövrlərinə, məsələn, seçkilərin, kütləvi etiraz aksiyalarının keçirildiyi dönəmlərə təsadüf edir.
Həbs olunmuş bloqçuların sayına görə Asiya və Yaxın Şərq ölkələri irəlidə gedir. Belə ki, 2007-ci ildə tutlan bloqçuların yarıdan çoxu Çin, Misir və İran vətəndaşlarıdır.
Bununla belə son illər ABŞ, Kanada, İngiltərə, Fransa kimi ölkələrdə də bloqçulaın həbsi halları baş vermişdir. Bloqçuların orta həbs müddəti 15 aydır. Bu sahədə rast gəlinmiş ən uzunmuddətli həbs cəzası isə 8 il olmuşdur.

MƏŞHUR YAZIÇI ÖZÜNÜ ASIB

2008-09-21T05:06:00.001+05:00

Tanınmış Amerika yazıçısı Devid Foster Uolles (David Foster Wallace) Kaliforniyadakı mənzilində özünü asıb. Axşam evə qayıdan həyat yoldaşı 46 yaşlı ərinin öldüyünün şahidi olub və bu barədə dərhal polisə xəbər verib. İntiharın səbəbi kimi Uollesin uzun illər əziyyət çəkdiyi depressiyanın son aylar daha da şiddətlənməsi göstərilir.
Uolles 1962-ci ildə Nyu-York ətrafında filosof ailəsində doğulmuşdur. Ədəbi karyerası son dərəcə uğurlu alınmışdır: 24 yaşında çap etdirdiyi “Sistemin süpürgəsi” ("The Broom of the System") romanı bütün ABŞ miqyasında böyük marağa səbəb olmuşdur. 1996-cı ildə işıq üzü görmüş “Sonsuz zarafat” ("Infinite Jest") romanı isə Uollesə beynəlxalq şöhrət gətirmiş və onu ABŞ-ın əsas ədəbi fiquruna çevirmişdir. Bu roman nüfuzlu “Taym” jurnalı tərəfindən “1923-2005-ci illərin 100 ən yaxşı ingilisdilli romanı” siyahısına daxil edilmişdir. Təqribən 1000 səhifəlik romanda hadisələr narkomaniyadan müalicə mərkəzində və elitar tennis məktəbində cərəyan edir.

Tənqidçilərin fikrincə, Uollesin əsərləri xüsusi ironiya və dərin psixologizmlə seçilir. Onun digər bir məşhur kitabı 1999-cu ildə çıxmış “İyrənc insanlarla qısa müsahibələr” (“Brief Interviews with Hideous Men”) adlı hekayələr toplusudur ki, hazırda onun əsasında Hollivudda film çəkilir.
Uolles ədəbi yaradıcılıqla yanaşı 2002-ci ildən bəri Kaliforniyadakı Pomona kollecində dərs deyirdi. Həmin kollecin kollektivi yazıçının ölüm xəbərini dərin üzüntü ilə qarşılayıb. Rektor Qari Keyts deyib: “O öz tələbələrinin dərindən qayğısını çəkirdi və bir çox gənc insanların həyatını dəyişdirmişdi. Bu, bizim üçün çox böyük itkidir”.
Qeyd edək ki, yazıçının ölümü onun əsərlərinə tələbatı da xeyli artırıb: bu günlər “Sonsuz zarafat” romanı 20 ən çox satılan kitab sırasında yer alıb.

DÜNYADA ƏN UCUZ KOMPÜTERLƏR

2008-09-21T05:04:00.002+05:00

Hindistan Cənub-şərqi Asiya və Amerikanın kütləvi texnoloji məhsullarına bir növ cavab olaraq, dünyada ən ucuz notbuk və stolüstü kompüterləri bazara buraxıb.
Hindlilərin istehsal etdiyi notbukun çəkisi 2.2 kiloqramdır, İntel prosessoru və Windows əməliyyat sistemi ilə dəstəklənir. Onun qiyməti 1500 hind rupisidir. Təklif olunan stolüstü kompüterlər isə 1200 rupiyədir, həmçinin İntel prosessoru və Windows əməliyyat sistemi ilə dəstəklənir.

Bu kompüterlərin istehsalçısı olan “Zenith Computers” şirkətindən bildiriblər ki, həmin məhsullar cari ilin sonuna qədər Hindistan və Çin bazarında kütləvi satışda olacaq.
Qeyd edək ki, hazırda 46 hind rupisi 1 ABŞ dollarına bərabər tutulur. Bu hesabla sözügedən notbukun qiyməti 32.6 dollar, stolüstü kompüterin qiyməti isə 26 dollardır!

ŞƏHRİYARIN QIZI NARAHATDIR

2008-09-18T05:03:00.001+05:00

Böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Hüseyn Şəhriyarın dünyasını dəyişməsinin 20 illiyi tamam olur. Bəs özündən sonra zəngin ədəbi irs qoyub getmiş ustadın əlyazmaları harda və necə saxlanır?
Şairin vəfatının ildönümü ərəfəsində bu barədə açıqlama verən qızı Məryəm Behcət Təbrizi atasına məxsus əlyazmaların saxlanma şəraiti ilə bağlı narahatlığını ifadə edib.
Məryəm xanım deyib ki, ailə üzvləri indiyə qədər bir neçə dəfə Şəhriyarın əlyazmalarını toplamağa cəhd edib, lakin müəyyən səbəblərdən buna müvəffəq olmayıb. “Biz həmçinin dəfələrlə təklif etmişik ki, atamın əlyazmaları Milli Sənədlər İdarəsinə köçürülsün və orada daha yaxşı şəraitdə saxlansın” – deyə o, əlavə edib.

Qeyd edək ki, şairin əlyazma irsinin böyük bir qismi Şəhriyar Ədəbi Muzeyində saxlanmaqdadır. Bu muzey şairin vəfatından sonra Təbriz şəhər bələdiyyəsi tərəfindən Şəhriyarın yaşadığı evdə yaradılıb.
Məryəm xanım vurğulayıb ki, İranda müəllif hüquqları ilə bağlı qanunvericiliyə əsasən, yazıçının ölümündən sonra 30 il müddətində onun əlyazmalarının saxlanması ailəsinin öhdəsinə düşür. “Amma biz Şəhriyar Ədəbi Muzeyinin açılışı zamanı əmanət olaraq verdiyimiz əlyazmaları hələ də geri ala bilməmişik” – deyə şairin qızı gileylənib.
Məryəm Behcət Təbrizi həmçinin dövlətin dəstəyi ilə Şəhriyar əlyazmalarının toplanması, tədqiqi və nəşri üzrə ayrıca fondun yaradılması təklifini irəli sürüb. O bildirib ki, Şəhriyarın əlyazmaları içərisində, eləcə də onun dostları və qohumlarında indiyə qədər çap olunmamış əsərləri var, buna görə də şairin əlyazmaları bir yerə toplanmalı və mövcud nəşrlərlə tutuşdurulmalıdır.

“QIZIL ALMA” FESTİVALI BAŞA ÇATDI

2008-09-01T04:59:00.001+05:00

Güney Azərbaycan şairlərinin iştirak etdiyi “Qızıl Alma” sərbəst şeir festivalının nəticələri bəlli olub. Aylardan bəri davam edən bu müsabiqəyə yüzlərlə şair öz əsərlərini təqdim edib. Münsiflər heyəti göndərilən yazıları öncədən elan edilmiş prinsiplər əsasında araşdıraraq, ilk beş yeri tutan müəlliflərin adlarını açıqlayıb. Bunlar aşağıdakılardır:
1. Səid Muğanlı;
2. Ziba Kərbasi;
3. Elvar Qulivənd;
4. Duman Ərdəm;
5. Türkan Urmulu.

Qeyd edək ki, festival gedişində onun təşkilatçısı “İmlər” saytına müəyyən texniki problemlər yaradılsa da, bu, müsabiqənin uğurla başa çatmasına mane ola bilməyib.
Yaxın gələcəkdə isə həmin sayt tərəfindən “Qızıl Almaçılar”adlı şeir toplusu nəşr ediləcək. Topluda festivalın adı çəkilmiş qalibləri ilə yanaşı, Heydər Bayat, Məlihə Əzizpur, Rəsul Yunan, Arəş Sai, Elyad Musəvi, Aydın Araz, Bulud Xəzəroğlu, Əli Cavadpur, Alma Muğanlı, Məhəmməd Səfəri, Qiyam İslami, Mina Fərəhmənd, Türkeş Əfşar, Məhəmməd Sübhdil, Aydın Rövşən, Ruqəyyə Vəidi, Xosrov Sülhkonəndə, Məsud Haray, Lida Əhmədi kimi şairlərin müsabiqəyə təqdim olunmuş şeirləri yer alacaq.

“DƏRDİM MƏNƏ DƏRMAN İMİŞ…”

2008-07-30T04:57:00.001+05:00

Bir müddət əvvəl üzvü olduğum və özümə yeni dostlar tapdığım “Bloqcataloq”da növbəti gəzişməmdə maraqlı bir bloqa rast gəldim. “Sufi Saja” adlı bu bloq insanın iç dünyasına, mənəvi-ruhani yüksəlişinə dair dəyərli materiallarla zəngindir və mən ona baş çəkməyi bu sətirləri oxuyan hər kəsə tövsiyə edirəm. Amma orada mənim diqqətimi xüsusi olaraq çəkən “Dərd” başlığı ilə verilmiş bir şeir oldu. Az qala unutmuş olduğum bir mətnlə - böyük türk sufi şairi Niyazi Misrinin (1618-1693) ölməz misraları ilə yenidən qarşılaşdım. Oxudum, bir də oxudum. Bir daha Əhməd Yəsəvidən, Şəms Təbrizidən, Mövlanadan, Nəsimidən, Yunus Əmrədən… gələn ruhu-düşüncəni türkcədə “əlçatmaz sadəlik”lə (səhlül-mümtəne) ifadə edən sətirlərin mənasına daldım. Və şeirin sözügedən bloqda verilmiş mətnindəki əyər-əskikləri islah edib Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırmaqla, dəyərli istifadəçilərimə təqdim etmək istəyindən vaz keçə bilmədim. Buyurun, siz də oxuyun:

Dərman arardım dərdimə, dərdim mənə dərman imiş,
Bürhan sorardım əslimə, əslim mənə bürhan imiş.

Sağı solu gözlər idim, dost üzünü görsəm deyə,
Mən taşrada arar idim, ol can içində can imiş.

Öylə sanırdım ayrıyam, dost qayrıdır, mən qayrıyam.
Məndən görüb eşidəni, bildim ki, ol canan imiş.

Sövmü səlatü Həcc ilə sanma bitər, zahid, işin
İnsani-kamil olmağa lazım olan irfan imiş.

Hardan gəlir yolun sənin, ya harda varır mənzilin?!
Hardan gəlib getdiyini anlamayan heyvan imiş.

Mürşid gərəkdir bildirə, Haqqı sənə həqqül-yəqin,
Mürşidi olmayanların bildikləri güman imiş.

Hər mürşidə dil vermə kim, yolunu sarpa uğradar,
Mürşidi kamil olanın qayət yolu asan imiş.

Anla həmən bir sözdürür, yoxuş deyildir, düzdürür,
Aləm hamı bir üzdürür, görən onu heyran imiş.

Eşit Niyazinin sözün, gizləməz əsla Haqq üzün,
Haqdan əyan bir nəsnə yox, gözsüzlərə pünhan imiş.

____________

Bürhan – dəlil, sübut
Dost – burada: yar, sevgili, yəni Tanrı
Taşra – dışarı, bayır
Qayrı – qeyri, başqa
Sövm – oruc
Səlat - namaz
Həqqül-yəqin – yəqin bilik, gerçək bilik
Sarpa uğratmaq – sapdırmaq, azdırmaq

“OK” SÖZÜ NECƏ YARANIB?

2008-07-30T04:55:00.001+05:00

Təsdiq mənasında işlənən “OK” (o-key) sözü demək olar, beynəlxalq bir kəlməyə çevrilmişdir. Bu işdə, əlbəttə, kompüterin rolu böyük olmuşdur: hər gün bilgisayarda, Allah bilir, neçə dəfə “OK” düyməsini basmalı oluruq. Hələ onu canlı danışıqda, müxtəlif filmlərdə eşitdiyimiz halları demirəm. Və bu sözün çox maraqlı bir yaranma tarixçəsi var:
ABŞ-dakı anbarların birində savadsız bir anbardar varmış. Müdiriyyətin tapşırığına əsasən, o hər gün anbardakı malları yoxlamalı və onların sayı düz olduğu təqdirdə kisələrin üzərinə “All Correct” (“ol kərekt”, yəni “hamısı düzdür”) sözlərini yazmalı idi. Bəzi hərfləri tanıyan anbardar ingilis sözlərinin yazılış və tələffüzündəki fərqlərdən xəbərsiz şəkildə kisələrin üzərinə O.K. yazmağa başlayır.

Anbar müdiri bunun nə demək olduğunu soruşanda isə, “ol kərekt” ifadəsini qısaca, yəni baş hərflərilə yazdığını bildirir. Müdir buna xeyli gülsə də, tapıntı xoşuna gəlir və “OK”-dən istifadə anbarda qayda kimi qəbul olunur. Daha sonra bu söz digər anbarlardakı malların üzərində peyda olur. Tədricən həmin savadsız anbardarın “kəşfi” başqa sahələrə də keçir və get-gedə ümumişlək bir sözə çevrilir.

11 YAŞINDA… 6 KİTAB MÜƏLLİFİ

2008-07-30T04:52:00.001+05:00

Hindistanda yaşayan 11 yaşlı uşaq qeyri-adi istedadı ilə dünyaya səs salıb. Əsil dahi sayıla biləcək bu uşaq riyaziyyata dair 6 kitab yazıb. Bu üzdən ərazisinə və əhalisinin sayına görə Hindistanın dördüncü ştatı sayılan Andra Pradeşin bu balaca sakininin adı Ginnesin rekordlar kitabına düşüb.
Fenomenal yaddaşı olan həmin uşaq müxtəlif adları yadında saxlamaq qabiliyyəti ilə də insanları heyran qoyur.

Valideynlərinin dediyinə görə, doqquz yaşında ikən onda riyaziyyata xüsusi maraq oyanıb və o öz səylərini ilk növbədə mürəkkəb riyazi məsələlərin sadə həllini tapmaq istiqamətində cəmləşdirib. Yazdığı altı kitab da məhz bu axtarışların nəticəsi olraq meydana gəlib.

YE, YAT, DANIŞ…

2008-07-30T04:51:00.001+05:00

Rusiya alimləri insanla bağlı araşdırmalarının nəticəsi olaraq, maraqlı statistik rəqəmlər açıqlayıblar. Orta insan ömrünü 70 il götürən tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, insan bunun 13 ilini danışır, 6 ilini yeyir, 23 ilini isə yatır. Hər bir insan ömrü boyu orta hesabla yüz tonlarla qida qəbul edir. Çəkisi 75-80 kiloqram olan adam həyatı ərzində bundan 1250-1335 dəfə artıq yemək yeyir.

İnsan bir gündə 1000 litr hava tənəffüs edir və ürəyi dəqiqədə 80-100 dəfə vurur. Bu hesabla insanın ürəyi ömrü boyunca 2 milyard 58 milyon dəfə dayanmadan döyünür. Bir ildə isə insan ürəyi bütövlükdə 100 min dəfə vurur.
Yer kürəsindəki insanların 99.9 %-də genetik oxşarlıq mövcuddur. İnsan və şimpanze genlərinin 98.5 %-i eynidir.
Və… dünya əhalisinin 50 %-i ömrü boyu telefondan istifadə etməyib. İstifadəçiləri durmadan artan kompüterə gəldikdə isə, məlum olub ki, dünyada hər 5 saniyədən bir hansısa kompüterə virus düşür…

İNTERNETDƏ NEÇƏ SAYT VAR?

2008-07-30T04:47:00.001+05:00

İnternetdəki vebsaytların sayı artıq 1 trilyonu keçib! Bu rəqəmi dünyanın ən böyük axtarış sistemi olan Google özünün məlumatlar bazasına əsasən açıqlayıb.
Qeyd edək ki, Google İnternetdəki vebsaytların sayını ilk dəfə 1998-ci ildə hesablayıb. O zaman saytların ümumi sayı 26 milyondan çox olmayıb. 2000-ci ildə isə bu rəqəm... 1 milyarda çatıb.

O da vurğulanmalıdır ki, göstərilən rəqəm yalnız müxtəlif vebsaytların ünvanlarını əks etdirir. İnternetdəki bütün səhifələrin sayı isə o qədər çoxdur ki, onların dəqiq miqdarını hesablamaq asanlıqla mümkün olmur.
Google onu da bildirib ki, saytların sayının bu cür sıçrayışlı artımı onların siyahılaşdırılması və rütbəsinin müəyyən edilməsi üçün tələb olunan vaxtı da xeyli artırmışdır. Bu şirkətin mütəxəssisləri yaxın gələcəkdə vebsaytların sayının yenidən inanılmaz dərəcədə artacağını da proqnozlaşdırmışlar.

İYULUN ƏN NİSGİLLİ GÜNÜ

2008-07-12T04:39:00.002+05:00

yaxud

DÖRD İL ƏVVƏL VƏ İNDİ

Bu gün oxudum ki, ölkə prezidenti akademik Heydər Hüseynovun 100 illik yubileyinin qeyd olunması ilə bağlı sərəncam imzalayıb. Yenə də Məmməd – görkəmli Azərbaycan jurnalisti Məmməd Nazimoğlu yadıma düşdü. Ona görə "yenə də" deyirəm ki, Məmmədin ölüm xəbəri yayılandan bəri gündə neçə dəfə onu xatırlayır, hansısa işi mexaniki icra edə-edə ürəyimdə onunla söhbətləşirəm. Düzünü deyim, həmin xəbər mənim üçün gözlənilməz olmadı. Nə qədər sarsıdıcı və üzücü olsa da. Görünür, bu bizim xəstə cəmiyyətimizdə artıq bu kimi insanlara yer olmamasının təsiridir. Ölüm də təbii qarşılanır. Nə qədər dəhşətli olsa da. Bir müddət əvvəl dəyərli islamşünas alim Abutalıb Məmmədovun ölüm xəbəri də mənim üçün beləcə gözlənilməz olmamışdı…

Axırıncı dəfə zəng edib: "Məsiağa, farsca kondinsionerə nə deyirlər?" soruşmuşdu. Sözü deməmişdən, zarafatla: "Nədir, indi də fars dili öyrənirsən? Onda vay bizim halımıza!" – söyləmişdim. "Yox, bir yazıda işlətmək istəyirəm". "Çıxanda xəbər elə". "Mütləq". "Səhhətin necədir?" "Belə, babatam. Görüşərik".
Sonradan bilindi ki, babat-zad deyilmiş. Türkiyəyə getdi, ordan qayıdıb doğma kəndinə üz tutdu. Kənddə olanda iki dəfə telefonu götürüb zəng etmək istədim ona. Nəsə, ürək eləmədim. Dedim, şəhərə gəlib həmişəki kimi özü zəng edər. Amma zəng etmədi Məmməd. Zəng çaldı… Bütöv bir nəsil, bütöv bir pleyada üçün. Bir dəfə söhbət əsnasında demişdi: "Cavanlıqda əmin idim ki, dostlarımdan ən azı üçü – Ramiz Əsgər, İlham Abbasov, bir də sən akademik olacaqsınız. Niyə belə oldu?" "Nə bilim, ay Məmməd, ayrı zəmanə gəldi…" – söyləmişdim. Beləcə Məmməd hamımızın ağrısını içində daşıyırdı. Bu yükə ürək-ciyərmi dözərdi?! Sabirin ciyəri yadınızdamı?..
Hə, prezidentin sərəncamını oxuyanda Nizami Muzeyində işlədiyim vaxtlar Məmmədi rəhmətlik Heydər Hüseynovun qızı Sara xanımla tanış etməyimi və az sonra onun "525"-də çap etdirdiyi yazını xatırladım. Yadımdadır, hər adamla ünsiyyəti alınmayan, min cür simalar və simasızlar görmüş Sara xanım Məmmədlə söhbətdən sonra mənə: "Ваш друг очень хороший, очень добрый человек …" – söyləmişdi, mən də qürurlu təbəssümlə başımı tərpətmişdim…
Arxivimdə bir qədər eşələnib həmin yazını tapdım. Əvvəldən axıra tanış yazıya göz gəzdirdim. Eh, Məmməd, bu başlığı, bu sonluğu sən hardan tapmışdın?..

İYULUN ƏN NİSGİLLİ GÜNÜ

Məmməd Nazimoğlu,
Söz Azadlığını Müdafiə Fondunun eksperti

Ötən çərşənbə – iyulun 14-ü mənim üçün bir qədər müdhiş, bir qədər iztirablı, bütövlükdə nisgilli bir gün oldu. Ertədən qoltuğumda papka gözəl Bakı şəhərinin əlim çatan muzeylərini, kitabxanalarını gəzdim, tanış tarixçilərlə zəngləşdim, jurnalist təşkilatlarında oldum. Ki, bəlkə Həsən bəy Zərdabinin dəfn mərasimi zamanı onu son mənzilə yola salan izdihamın təsadüfənmi, ya necəsə Bakı güləfringilərindən birindən lentə alınmış fotosunu tapa biləm. Axtara-axtara düz gəlib çıxdım Nizami adına Ədəbiyyat Muzeyinin elmi işlər üzrə direktor müavini, hələ tələbəlik illərində çox savadlı və istedadlı bir insan kimi tanıdığım şərqşünas-tədqiqatçı Məsiağa Məhəmmədinin iş otağına. Həsən bəyin həyat yoldaşı Hənifə xanımla birgə şəklini Məsiağa bəy muzeyin fondundan tapıb verdi. Amma dəfn mərasimindən olan unikal fotonu tapmaq müşkülə düşdü. Birdən Məsiağa bəyin yadına nə düşdüsə, otağı ilə üzbəüz otaqda əyləşən Sara xanımı içəri dəvət elədi və əsgər kimi farağat durub onu təqdim elədi. Sözün düzü, mən özümü itirdim – Sara xanımın yox, onun atası Heydər Hüseynovun adının qarşısında. 1908-ci ildə İrəvanda anadan olmuş, 1950-ci il avqustun 15-də canını dövrün repressiyalarından qurtarmaq üçün intihar etmiş Heydər Hüseynov mənim üçün mifikləşmiş obrazdır və nədənsə, onu həmşə əsatir qəhrəmanlarına bənzətmişəm. Sara xanım onun yeganə yadigarıdır və 46 ildir Nizami Muzeyində çalışır. Bu biqorafik detalları sadəcə, bəzi məlumatsızlıqları, yaxud unutqanlıqları aradan qaldırmaq üçün yazıram. Onsuz da neçə illərdir Sara xanımı itirib-axtaran yoxdur və o, elmi dünyagörüşü hesabına Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qızı Sara xanımın taleyini yaşamasa da, mənəvi və psixoloji sarsıntıları daha dərindən yaşayıb: hər halda filosof qızı ilə mesenat qızı arasında təfəkkür fərqləri olmamış deyil. Sara xanımın taleyi və yaşantıları başqa bir söhbətin mövzusu olduğundan məni dəhşətə salan, sarsıdan ayrı olayı diqqətə gətirmək istəyirəm.
Məsiağa Məhəmmədi Sara xanıma gəlişimin məqsədini söylədi. Filosof qızının gözlərinə işıq gəldi: "Oy, atamın kitabında o şəkil var, 553-cü səhifədə". Durub öz otağına keçdi. Qalın bir kitabı çox ustufca gətirib stolun üstünə qoydu. Gözüm kitabı o saat aldı: Heydər Hüseynovun "İz istorii obşestvennoy i filosofskoy mısli v Azerbaydjane XIX veka" əsəri idi. Kitabı götürmək istədim. Sara xanım onu geri çəkdi: "İnciməyin, siz Allah, verə bilmərəm. Amma şəkli göstərə bilərəm". 1907-ci ildə çəkilmiş həmin foto kitabın 553-cü səhifəsində idi – Sara xanım düz buyurmuşdu. Həsən bəy Zərdabinin dəfni Bakıda ən izdihamlı dəfn mərasimi olub. Sonralar bu cür insan seli Üzeyir Hacıbəyovun və Səməd Vurğunun vəfatı zamanı müşahidə edilib. Qərəz, söz sözü çəkməsin deyə, mətləbə qayıdaq. Sara xanım atasının kitabını vərəqlədikcə, səhifələrin çoxuna karandaşla qoyulmuş "dərkənar"lar diqqətimi çəkdi. "Bu nə qeydlərdi belə?" – Sara xanımdan soruşdum. Sara xanım titrədi, başını qaldırıb Məsiağa bəyə baxdı. İzahı da o verdi: "Bunlar bir nəfərin qeydləridir. Heydər Hüseynovu millətçilikdə, pantürkizmdə suçlayır. Məhz bu qeydlərə görə Heydər Hüseynovu ittiham edirdilər. O, hadisələrin necə nəticələnəcəyini bilirdi. Ona görə də intihar etdi…" Nə illah elədiksə, Sara xanım həmin adamın adını demədi: "Sonra reaksiya olar" – deyib söhbəti dəyişdi.
… Və mən qeyri-adi bir şeyə toxunurmuş kimi, əlimi kitabın üstünə qoydum. Sara xanım bir söz demədi. Bir söz demədi və bu hal mənə çox xoş gəldi. Sandım ki, tariximizin çox laübali bir kəsiminə baş vurmaq təminatı qazandım. Amma, görünür, bu, özüm-özümə aşıladığım mənəvi təminat idi. Çünki çox xahiş etsəm də, Sara xanım fotonun surətini çıxartmaq üçün kitabı yarımca saatlığa da olsa, vermədi: hətta Məsiağa bəyin israrlı xahişlərinə baxmayaraq.
Ayrılanda soruşdu: "Siz Allah, incimədiniz ki?" Dedim, nə danışırsınız, Sara xanım, mən də belə edərdim.
Qapıdan çıxanda Sara xanıma verdiyim cavabı özüm üçün suala çevirdim: görəsən, doğrudanmı belə edərdim? Görəsən, atam Nazim kişini millətçilikdə suçlayıb intihara məcbur etsəydilər və mən də tək-tənha, sayılıb-seçilmədən dünyanın bir küncündə qalsaydım, dözə bilərdimmi? "Torqovı" ilə addımladıqca bu sualın təsiri altında özümü çiynində dünyanın neçə batman yükü olan adam sanırdım. Atlant göy qübbəsinin altına çiynini verəndə ağırlıqdan dizəcən torpağa girmişdi. Bizim faciələrimizin ağırlığı göy qübbəsinin ağırlığından qat-qat çoxdur və bəlkə bu səbəbdən çiynini həmin ağırlığın altına verməyə bir azəri türkü tapılmır. Ki, bu ağırlığın altında dizinəcən yox, bütünlüklə batmaqdan qorxmasın. Sən, enlikürək, dizində təpər oğlan, nə vaxt doğulacaqsan axı?
… Bu da Azərbaycanda Amerikanın ilk dostu olan Elmar Abbasov. Çoxdandı görüşmədiyimizdən çeçenlər kimi çiyin-çiyinə vururuq. Elmar bəy də tanınmış adamın oğludur – məşhur təyyarəçi Məzahir Abbasov onun atasıdır. Hamı kimi Elmar da problemlidi, məhkəmə işi var. Deyir ki, qəribədi, köhnə qanunlara görə alacağım var, təzə qanunlar isə verəcəyim olduğunu iddia edir.
… Və mövzunu lapdan dəyişib deyir: "Axşam tez yatma. İmkan varsa, uşaqları da başına yığ, gecə saat birdə RTR-dən əntiqə veriliş gedəcək. Kursk döyüşünə həsr olunub. Təzə versiyalar var… Mütləq bax ha…"
"Mütləq baxacam" deyirəm. Amma yalan danışıram: başqasının tarixini nə qədər oxumaq olar? Onun-bunun keçmişinə nə qədər baxmaq olar?
… Və çox köhnə, bir vaxtlar pantürkist şairə ünvanlanmış mənzum sualı ideoloji futlyardan çıxarıb milli müstəviyə salıram: bəs mənim ölkəmin varlığı hanı?
… 1950-ci il iyulun 14-də Filarmoniyada Heydər Hüseynovun "İz istorii obşestvennoy i filosofskoy mısli v Azerbaydjane XIX veka" kitabının müzakirəsi keçirilib. O yığıncaqda Heydər Hüseynovu az qala xalq düşməni elan ediblər. Bu, onun "vətəndaş qətli" idi.
İş elə gətirmişdi ki, mən Sara xanımla məhz həmin gün görüşmüşdüm.
… Və o günün nisgilini birgə yaşayası olmuşduq.

525-ci qəzet, 17 iyul, 2004-cü il, şənbə

TOĞRUL BƏYİN MƏQBƏRƏSİ YENİDƏN QURULUR

2008-06-16T04:16:00.001+05:00

On dörd illik fasilədən sonra Tehranın hakimiyyət orqanları, nəhayət, böyük Səlcuq sultanı Toğrul bəyin (990-1063) şəhərin cənubunda yerləşən və "Toğrul bürcü" adı ilə məşhur olan məqbərəsi ətrafında yenidənqurma və abadlıq işlərinə başlamağa qərar vermişdir. Yayılan məlumatlara görə, təqribən iki hektar ərazini əhatə edəcək abadlıq işləri abidənin tarixi simasını saxlamaq şərtilə məqbərə ətrafında mədəniyyət evi, kitabxana, muzey, restoran və s. obyektlərin inşasını nəzərdə tutur. Bununla da "Toğrul bürcü"nə turistlərin cəlb edilməsi planlaşdırılır.
Toğrul bəyin məqbərəsi Reydəki İbn Babuyə qəbristanlığının şərq hissəsində, hələ Səlcuqlar dönəmindən "Toğrul bağı" adlanan bir bağın ortasında yerləşir. Məqbərənin hündürlüyü təqribən 20 metrdir.

Bəzi mütəxəssislər belə hesab edirlər ki, bu tikilinin "dişləri" (çıxıntıları) saat əqrəblərinə bənzəyir və onların üzərində Günəş şüalarının əksi əsasında vaxtı müəyyənləşdirmək mümkündür.
Məqbərənin kimə mənsubluğu ətrafında müəyyən mübahisələr olsa da, əksəriyyət onun məhz Səlcuq imperiyasının qurucusu Toğrul bəyin türbəsi olduğunu qəbul edir. Belə ki, mötəbər orta əsr qaynağı "Mücməl ət-təvarix" əsərində də yazılır: "Sultan Toğrul bəy Reydə vəfat etdi və türbəsi indi də orada durur".
Toğrul bəyin məqbərəsi ilk dəfə XIX yüzillikdə Qacar hökmdarı Nasirəddin şahın göstərişi ilə bərpa olunmuşdur. Bu zaman məqbərənin qapısı üstünə mərmər lövhə qoyulmuş, əslində abidə məhv olmaq təhlukəsindən xilas edilmişdir. Bununla belə həmin bərpa işləri zamanı məqbərə üzərindəki qədim naxışlar və kufi yazılar sıradan çıxmışdır.

MƏŞHUR QƏZƏLXAN VƏFAT EDİB

2008-06-16T04:12:00.002+05:00

Güney Azərbaycanda xalq arasında tanınan və sevilən qəzəl şairi Vəcihulla Ramazani 76 yaşında Ənzəli şəhərində dünyasını dəyişib. Bu barədə xəbər verən informasiya agentlikləri onun türkcə şeirləri sayəsində Türkiyədə və Azərbaycan Respublikasında da şöhrət qazandığını vurğulayırlar. Zəngin ədəbi irsi olsa da, şairin indiyədək "Vəcihin qəzəlləri" və "Sahil görsənir" adlı cəmi iki kitabı nəşr edilib.

Vəcihulla Ramazani 1932-ci ildə Xalxalda anadan olmuş, lakin uşaq yaşlarından Ənzəliyə köçərək bütün ömrünü əsasən bu şəhərdə keçirmişdir. Güclü poetik ilhama malik olan şair öz əsərlərini türkcə (Azərbaycanca) və farsca yazmışdır. O, bir çox böyük şairlərlə, o cümlədən, Məhəmmədhüseyn Şəhriyarla yaxın münasibətlərdə olmuşdur. Akademik təhsili olmasa da, V.Ramazani sosiologiya, psixologiya və tarix sahəsində geniş biliklərə malik idi.
Şairin cənazəsi yaşadığı Ənzəli şəhərində torpağa tapşırılıb.

OVUCDA DƏYİRMAN DAŞI

2008-06-10T04:07:00.001+05:00

yaxud

"KULTAZ"IN "TƏNQİD HƏFTƏSİ"NƏ SÖZARDI

İşim elədir ki, vaxtaşırı cürbəcür elmi konfransların, şuraların, seminarların, dissertasiya müdafiələrinin iştirakçısına çevrilirəm. Bu yığıncaqlarda istər-istəməz məruzəçi, ekspert, opponent, iddiaçı qismində çıxış edən müxtəlif rütbəli (akademikdən tutmuş elmlər namizədinədək) alimlərin fikirlərini, təhlil və qiymətləndirmələrini dinləməli oluram. Həmin nitqlərdə, bir qayda olaraq, əsas mətləbdən qaçılması, ucundan tutulub ucuzluğa gedilməsi sayəsində məsələnin məğzinin, klassiklər demiş, "pərdə arxasında qalması", nə qədər paradoksal görünsə də, çox vaxt düzgün aparılan təhlildən adekvat olmayan nəticə çıxarlması… doğrusu, adamı yorur və bıkdırır. Üstəlik, bu tipli çıxışlara yalançı pafos və saxta bəlağət qarışanda, təmiz dilxor olursan və barmağının işarəsi ilə sədrdən icazə alıb siqaret çəkmək üçün bayıra çıxmaqdan özgə yolun qalmır.

Amma iş bununla bitmir. Az qala elə gün olmur ki, mətbəə qoxusu üstündən çəkilməmiş bərli-bəzəkli monoqrafiyaları, nəzm və nəsr kitablarını, çox vaxt müəlliflərin hesabına buraxılan "pullu" elmi məcmuələri, konfrans materialları və tezislərdən ibarət qalın-nazik topluları sənə təqdim etməsinlər. Onları vərəqləyib məzmununa varınca, yenə ovqatın təlx olur, bezirsən. Bu hələ harasıdır? Evə gəlirsən. Televiziya kanallarında az-çox ciddi bir veriliş tapıb yerini rahatlayırsan. Dəxli yoxdur, mövzu siyasətdir, yoxsa iqtisadiyat, yainki mədəniyyət. Fərqi yoxdur, çıxışçı partiya sədridir, deputatdır, politoloqdur, iqtisadçıdır, yaxud ədib. Ümumi mənzərə eynidir. Qəzetlərə, saytlara üz tumalı olursan. "Yenə həmin dalğa, həmin koordinat".
Bütün bu acı təəssüratın sonucunda vaxtaşırı dahi Mövlananın "Fihi ma-fih" əsərindən hardasa iyirmi il əvvəl oxuduğum və yaddaşıma həmişəlik həkk olunmuş bir hekayəti xatırlamalı oluram: "Padşahın bir oğlu varmış. Ondan dövlət başçısı çıxmayacağını anlayıb onu münəccimlərə və rəmmallara verir ki, barı bu sahələrdə bir şey öyrənib uğur qazansın. Bir müddət keçəndən sonra ustadlar padşaha məlumat verirlər ki, bildiklərinin hamısını oğluna öyrədiblər, indi o kamil bir rəmmaldır. Padşah bu məlumatın düzgünlüyünə əmin olmaq üçün oğlunu imtahan etmək qərarına gəlir. Barmağındakı üzüyü çıxarıb ovcunda gizlədir və müəllimlərinin yanında oğlunu çağıraraq soruşur: "Oğlum, de görüm, ovcumdakı nədir?" Oğlan bütün biliklərini işə salıb beyninə güc verir və deyir: "Sənin ovcundakı yumru bir şeydir". Padşah sevincək: "Düzdür, sonra?" – söyləyir. Oğlan bir qədər duruxub: "Rəngi də sarıdır, ortası deşikdir, özü də mədəndən çıxarılır" – deyir. Padşah dözməyib qışqırır: "Bütün əlamətləri düz dedin, tez ol, söylə, ovcumdakı nədir?" Oğlan qayıdır ki: "Dəyirman daşı!" Padşah heyrət qarışıq təəssüflə əlini dizinə çırpır: "Sən ağlı heyran qoyan bu qədər dəqiq əlamətlər dedin, bəs necə bilmədin ki, dəyirman daşı ovuca sığmaz?!"
Sonuncu dəfə mən bu hekayəti dəyərli tənqidçi və tərcüməçi Cavanşir Yusiflinin "Ədəbi prosesin dolanbacları və ya heç nədən hay-küy" və "Azərbaycan ədəbiyyatında nə baş verir?" başlıqlı məqalələrinə reaksiyaları görəndə, eləcə də hörmətli kultaz.com saytının "Tənqid həftəsi" çərçivəsində verilən yazılar və şərhlərlə tanış olanda xatırladım. Və bu dəfə sizlərə də danışmaq istədim…

"BOYKOT" SÖZÜ VƏ BOYKOT ÖZÜ

2008-06-09T04:04:00.001+05:00

Hər seçki öncəsi siyasətçilərin çıxış və bəyanatlarında, kütləvi informasiya vasitələrində işlənmə tezliyi artan sözlərdən biri də "boykot" kəlməsi olur. Amma çoxları yəqin ki, bu sözün mənşəyini, daha dəqiq desək, bir ingilis zabitinin familiyasından götürüldüyünü və beynəlxalq terminə çevrilməsinin tarixçəsini bilmirlər.
1832-ci ildə anadan olmuş Çarlz Boykot ingilis ordusunda xidmətə girmiş və mayor rütbəsinə qədər yüksəlmişdi. Hələ kapitan olarkən ona tapşırıq verilir ki, İrlandiyadakı bir ərazidən yığılan kənd təsərrüfatı məhsullarından dövlətə çatacaq payın alınmasını təmin etsin. Həmin ərazi ingilis ordusunun köməyilə ələ keçirilmişdi və ordunun mülkiyyəti sayılırdı.

İrland kəndliləri isə ingilis hökumətinə pay verməyi qeyri-qanuni bir iş hesab edirdilər, ona görə qərara aldılar ki, heç bir zorakılığa əl atmadan kapitan Boykota tam etinasızlıq göstərsinlər, onu saya salmasınlar və hətta onunla bir kəlmə belə danışmasınlar.
Kəndlilərin bu təşəbbüsü səmərəli oldu, yəni Boykot ona verilmiş tapşırığı yerinə yetirə bilmədi. O vaxtdan Boykotun familiyası ümumi ismə çevrildi və "boykot" sözü beynəlxalq istilah kimi "zorakılığa əl atmadan təzyiq, sıxışdırma, saymazlıq" anlamında dünya xalqlarının dillərinə daxil oldu.

BƏŞƏRİYYƏT BİR DİLDƏ DANIŞACAQ?

2008-06-04T03:57:00.002+05:00

Bir çox dilçilərin dediyinə görə, dünyada baş verən proseslər nəticəsində elə bir gün gəlib çatacaq ki, bütün bəşəriyyət vahid dildə danışacaq. Aparılan tədqiqatlar göstərmişdir ki, ötən bir neçə min il ərzində dünyadakı dil və ləhcələrin sayı kəskin surətdə azalıb və cari yüzillikdə biz xeyli dilin sıradan çıxmasının şahidi olacağıq. Dilçi alimlərin hesablamalarına əsasən, on min il əvvəl Yer kürəsində təqribən 1 milyon nəfər yaşayırdı və onlar 10-15 min dildə danışırdı. Hazırda bu dillərdən yalnız 6-7 mini qalmışdır. Dilçilərin ən nikbin proqnozlarına görə, yaxın bir əsr ərzində mövcud dillərin ən azı dörddə üçü sıradan çıxacaqdır. Bəziləri isə həmin dövrdə dünya dillərinin 90%-nin yox olacağını söyləyirlər. Sıradan çıxmaq təhlükəsi real olan dillər ilk növbədə Afrika, Asiya və Avstraliyadakı milli azlıqların və tayfaların dilləridir.

Dilçilərin fikrincə, müstəmləkəçilik də dillərin məhv olmasına ciddi təsir göstərmişdir. Məsələn, 500 il əvvəl ispaniyalılar Amerika qitəsinə daxil olanda bu qitədə təqribən 2200 dil vardı. Halbuki indi bu dillərin sayı 600-dən azdır və dilçilərin rəyinə görə, bir neçə nəsildən sonra onların 250-si də sıradan çıxacaq. Eləcə də Avstraliyada mövcud olan 200 müxtəlif dildən 135-i məhv olmaq təhlükəsi qarşısındadır.
Alyaska Universitetinin professoru Maykl Kraus apardığı araşdırmalardan sonra bu nəticəyə gəlmişdir ki, dünya dilləri atlasında qeyd olunan dillərdən 300-dən 600-ə qədəri öz varlığını qoruya bilər, qalanları isə məhvə məhkumdur.

"ÖLÜM ƏDƏBİYYATI"

2008-06-04T03:47:00.001+05:00

"Sən dodaqlarını tərpədərək bu sözləri deyirsən, ancaq mən onları beynimdən keçirirəm və bu dəm sənin səsin bir az mənim səsimə oxşayır"

Keçmiş zamanlarda, necə deyərlər, "ölüm ədəbiyyatı" da mövcud olmuşdur. Bu ədəbiyyat ölmək "sənətini" öyrədən dərslikləri ehtiva edirdi. Belə ki, o vaxtlar ciddi tərzdə o biri dünyada lazım olacaq davranış formalarını öyrədən müxtəlif kitablar yaranırdı. Qəbir daşlarında azacıq da olsun boş yer qalmazdı: bu daşların üstündəki yazılar bir növ keçmişdə ölənin gələcəkdə ölənə yetirdiyi salam idi…

Bir neçə il öncə Daniel Port adlı bir şəxs epitafiyalardan (qəbirüstü yazılardan) ibarət antologiya çap etdirib. Həmin kitabda epitafiyalar latın dilində və fransızcaya ritmik tərcümədə verilib. Bu mətnlərdən belə bir qənaət hasil olur ki, qəbirüstü yazılar əslində insanın özünü unudulmaqdan sığortalamaq cəhdi idi: "Sən dodaqlarını tərpədərək bu sözləri deyirsən, ancaq mən onları beynimdən keçirirəm və bu dəm sənin səsin bir az mənim səsimə oxşayır". Bu sözlər Müqəddəs Avqustinin qəbri üstündə yazılmışdı.
Epitafiyalar daha çox yoldan ötüb keçənlər üçün yazılırdı, onlar həm də bir tarix, ənənə və fəlsəfə dərsliyi rolunu oynayırdı. Onlardan birində deyildiyi kimi: "Ey xoşbəxtlər, kefiniz istəyən qədər yaşayın! Amma yadınızda saxlayın ki, gec-tez bizimlə görüşəcəksiniz…"